Býflugur.is
┴hugaver­ar frÚttir/pistlar annarsta­ar frß
Vetrarafföll í Skandinavíu og á Íslandi veturinn ´12-´13

Könnun sem var gerð í maí ´13 í neðantöldum löndum sýndi að samanlagður vetrardauði í þessum löndum var rétt tæp 21 % veturinn ´12-´13. Tölur í sviga fyrir aftan löndin segir til um samanlagðan fjölda vetraðra búa hjá býræktendum sem svöruðu könnunni. Í Svíþjóð er þetta tvöföldun á dauða mv veturinn 11-12. Talan eru einnig óvenju há fyrir Noreg. Hugsanlega áhrifavaldur er mjög rigningarsamur  seinni hluti sumars í þessum löndum þannig að minna klaktist af vetrarþernum. Einnig virðist varroamítillinn  vera með minkað næmi fyrir Apistan (skordýraeitur) sem hugsanlega hefur áhrif á afkomu búanna. Á Íslandi voru vetrarafföll 22 %.

 

ESB kemur býflugum til bjargar

Býflugur búa til hunang og eru mjög mikilvægarstækka

Býflugur búa til hunang og eru mjög mikilvægar AFP

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins skoðar nú möguleikann á að banna ákveðnar tegundir skordýraeiturs eftir að vísindamenn fundu út að það skaði býflugur. Meðal annars er um að ræða skordýraeitur sem þýski lyfjarisinn Bayer framleiðir.

Samkvæmt upplýsingum frá framkvæmdastjórninni hefur rannsókn leitt í ljós að þrjár tegundir skordýraeiturs geti haft skaðleg áhrif á býflugur. Hafa framleiðendurnir Bayer, Syngenta og Cruiser OSR, verið upplýstir um málið og gefinn kostur á að svara fyrir 25. janúar. Verður málið síðan aftur rætt í framkvæmdastjórninni þann 30. janúar. Þar verður tekin ákvörðun um til hvaða ráða verður gripið. 

Býflugur AFP

Býflugur búa til hunang úr blómasykri og eru mjög mikilvægar fyrir matvælaframleiðslu, einkum ávaxta og því mikilvægt að viðhalda stofninum í Evrópu, samkvæmt upplýsingum frá ESB.

 

 Alþjóðlegi hunangsmarkaðurinn.

Þýtt úr Gadden nr 1 januari 2012-02-29

Grein eftir Rune Hedberg

 Framleiðsla

Býflugur

Stærsti hunangsframleiðandi er Kína með un 25% af framleiðslunni. Frá 2001-2009 jókst framleiðslan þar um 60% eða í 407.000 tonn árlega. Evrópubandalagið er 2 í framleiðslu, jók framleiðslu á sama tímabili um 13 % í 203.000 tonn. Aðeins 1000 tonn voru flutt út frá EB löndunum þar af 24 % til Sviss og 10 % til BNA.Innflutningur á hunangi frá Kína til BNA var stöðvaður af ýmsum ástæðum, ma vegna þess að það fundust leifar skordýraeiturs og sýklalyfja í hunangi þaðan og að reynt var að senda hunang þaðan gegnum önnur lönd sem þá voru merkt sem framleiðslulönd. Auk þess að reynt var að smygla því inn sem ávaxtasykur til að sleppa við háa tolla sem eru á innfluttu hunangi.Um helmingur innflutts hunangs til BNA kom frá Víetnam,Indlandi og Argentínu. Önnur lönd eru Malasía Indonesía og Mexico.

 


 

 Innflutningur til EB.

Innan EB landanna er framleitt 60 % af því hunangi sem er neytt þar. Stærsti innflutningurinn er frá Kína 32 % árið 2010. Horfur er á að fyrir árið 2011 verði það 37 %. Á sama tíma hefur innflutningur frá Argentínu minkað niður í ríflega 20 %. Verðið á alþjóðlega markaðnum er mjög breytilegt. Hunang frá Kína stendur fyrir miklu magni á lágu verði en  Nýsjálenskt hunang í litlu magni á háu verði. Vegna verðmismunar stendur hunang frá Argentínu fyrir mestum verðmætum á innflutningi.

 

 Verðmæti innfluts hunangs til EB

 

Innflutningur EB frá Kína og Argentínu


Innflutningsverðmæti

 

Innkaupsverð í evrum

Framleiðsla miðað við 2001 

 

 

Þegar litið er til breytinga í hunangsframleiðslu í gegnum árin skilur Víetnam sig frá öðrum löndum með að hafa aukið sinn hlut á árunum 2001-2008 um 128 %.Landið tilheyrir þó ekki stærstu framleiðundunum með sín 16.000 tonn 2008. Meðal annarra landa sem auka framleiðslu sína má nefna Egiptaland, Tyrkland og Tansaníu. Önnur sem hafa aukið framleiðslu sína eru Brasilía (+77%) og Kína (+60%). Í BNA og Kanada hefur framleiðsla hinsvegar minkað  ( um 77% og 83% ).  

 

Útflutningur 2010

 Útflutningur frá EB löndunum er um 5 % af framleiðslunni. Þetta er sama magn og flutt er inn frá Síle. Mest er flutt út til Sviss. Útflutningsverðið lá á að meðaltali 789 kr/kg ( 240- 1150 kr). Meðal neysla á mann var um 0,7 kg/ár og hefur aukist lítillega frá 2008.     

HEILINN Í BÝFLUGUM SKILVIRKARI EN TÖLVA 

Þrátt fyrir að vera agnarsmár er heilinn í býflugum gríðarlega skilvirkur. Samkvæmt nýrri rannsókn eiga býflugur í engum vanda með að leysa flókin reiknidæmi sem tölvur eiga í fullu fangi með að reikna út.

Rannsóknin var framkvæmd með því að skoða flugmunstur flugnanna og bera það saman við hvernig tölva myndi reikna flugmynstrið út. Flugurnar eyða mestum kröftum sínum í að fljúga á milli staða.

Til þess að eiga sem mesta orku hverju sinni reiknar heilinn í þeim út stystu og einföldustu leiðina á milli staða. Gerviblóm sem færð voru til voru notuð við rannsóknina.

Ef tölva væri látin leysa dæmið myndi hún bera saman vegalengdirnar á milli allra staðanna innan ákveðins ramma. Tölva myndi taka í það daga á meðan býflugan gerir það á augnabliki. 

Norsk býrækt  

Mikill ótti hefur gripið norska býræktendur vegna evrópskar býpestar sem herjað hefur og uppgötvaðist í  suður og austurfylkjum nú í haust landsins. Eh þúsund bú þarf að drepa og brenna kúpurnar og þegar hafa 32 býræktendur þurft að farga öllum sínum búum. 

3000 býræktendur með u.þ.b. 60.000 bú. Framleiða um 1.500 tonn af hunangi/ár. Meðal uppskera  á bú 25 kg, atvinnubýræktendur 40 kg/bú. U.þ.b. 1000 býræktenda eru með meira en 30 bú.  Meðalaldur býræktenda er 60 ár og 14% eru konur. 99,5 % notar Norska kassa (ramminn 36,5 x 26 cm). Býflugnategundirnar eru Kreiner-46 %, Brúnar-29 %, Buckfast -13 % og blendingar 12 %. Norges Birökterlag eru landsamtök þeirra en 130 landshluta félög.

 

Í Svíþjóð eru framleidd á hverju ári  um 3000 tonn af hunangi .

Sænska býflugnarækt er talin velta um 150 milljónum  Sek (= 2500 000 000 isk)á ári. Innlend framleiðsla er nokkuð breytileg en að minnsta kosti 3000 tonn árlega.
Hunangstekja býræktenda í Svíþjóð er frá  20 og 120 kg á bú af hunangi yfir sumarmánuðina. Árleg neysla af hunangi hefur aukist upp í 8000 tonn á ári. Þetta kallar á mikinn innflutning hunangs og eru mikilvægustu útflutningslöndin  Danmörk og Þýskaland (sem aftur á móti flytja inn hunang frá öðrum heimsálfum) og Frakkland, Spánn, Búlgaría, Austurríki og Ungverjalandi og Argentínu

Fréttir frá EPBA ráðstefnunni í mars ´10 (european professional beekeepers associtation)

Þar eiga sæti fulltrúar atvinnubýræktenda frá nokkrum Evrópulöndum.

Hér koma nokkrir punktar frá ráðstefnunni:

Ungverjaland:

Flytja út 80% af hunangsframleiðslu sinni. 09 var uppskeran 16 000 tonn en venjulega er uppskeran 26 000 tonn verðið liggur á 2-3 € (evrur)/kg. ( 300-450 Ískr/kg)

 Bretland:

Aðeins 15% af hunangi sem er neytt þar er framleitt í landinu = 75% innflutt verðið er um 5 €/kg. Um 20% vetradauði búa. 100% aukning í fjölda býræktenda en fjöldi búa u.þ.b sami. Menn hafa áhyggjur af öllum þessum nýbyrjendum vegna vanþekkingar á sjúkdómum sem herja á býflugurnar. 6 ramma bú er selt á 200 €

Belgía:

  Nokkur aukning hefur orðið á heildaruppskeru/bú eða frá 21 kg ´94 í 29 kg ´09. Verðið er 3,1 €/kg  (470 Ískr)

Frakkland:

Uppskera var 20 000 tonn ´09 og kílóverð 3€. Innflutningur  er um 18 000 tonn/ár en fjöldi búa minnkar stöðugt. Einn stór býræktandi með um 500 bú framleiðir 4-7 tonn á ári eða um 10 kg/bú og selur kílóið af hunangi á um 12 €. Mikið vandamál er mikil notkun skordýraeiturs í landbúnaði.

Þýskaland:

1900 voru um 4 miljónir búa í landinu en ´09 aðeins 600 000. Mikill vetrardauði en mikið er flutt inn af pakkabýflugum frá Nýa Sjálandi. Hér hafa menn áhyggjur af kunnáttuleysi nýbyrjenda en flestir frístunda býræktendur eru með færri en 25 bú annars þarf að tryggja býræktina sérstaklega. Miklar áhyggjur af notkun skordýraeiturs í landbúnaði auk erfðabreyttra landbúnaðarafurða.

Finnland:

Þar eru um 1800 býræktendur og fækkar stöðugt. Um 40-50 000 bú eru í landinu og verðið á kg hunangs er 3-4 €. Þeir fá ríkisstyrk upp á 20 € / bú.

Tékkland:

Þar eru um 500 000 bú og 45 000 býræktendur og þar af um 2500 atvinnu býræktendur.  6 000 tonn er árleg uppskera og verðið 2,2 €/kg. Menn hafa miklar áhyggjur af hunangi sem flutt er inn frá  Asíulöndum en það hefur sýnt sig að þetta er ekki hunang heldur invertaraður sykur með efnahvata  (enzými) sem heitir  Beta-Fructofuranosidasi sem er auðvelt að greina en þetta „hunang“ kemur f.o.f frá Kína og Indlandi.  

 

 Forsetafrú USA er með lífræn ræktaðan grænmetisgarð við Hvíta Húsið  og þar er hún með býflugnabú. Þetta er fyrsta búkúpa ever sem er við Húsið. Fleiri fyrirmenn halda einnig býflugur svo sem Sænska konungsfjölskyldan.

Öll fá þau þó hjálp reyndra býræktenda.

 

 

 Af heimasíðu Lifandi Vísinda http://www.visindi.is/?aAction=showMore&nID=265&topCat=4

 Hlý umhyggja er lykillinn að árangri
 
 
Býflugur með bakpoka er ekki mjög fáséðar – að minnsta kosti ekki ef maður vinnur hjá háskólanum í Würzburg. Þar suða ótal flugur um með örflögu á bakinu. Og það er aðeins ein af mörgum tækninýjungum sem prófessor Jürgen Tautz og samstarfsfélagar hans hafa tekið í notkun til að grennslast betur fyrir um hvernig ein þróaðasta samfélagsgerð sem fyrirfinnst í dýraríkinu virkar. 

Bakpokinn hefur tvenns konar tilgang. Annars vegar er í honum sendir þannig að vísindamennirnir geta fylgst með öllum ferðum býflugunnar, hvort heldur hún skríður um inni í búinu eða þegar hún flýgur úti við í leit að hunangslegi. Hins vegar virkar bakpokinn sem eins konar persónulegt strikamerki býflugunnar, og þannig er einnig hægt að fylgjast með atferli hverrar og einnar býflugu með slíkan búnað. Öll gögn eru síðan send í miðlægan gagnagrunn til úrvinnslu. 
Með þessum aðferðum geta Jürgen Tautz og félagar hans fengið nákvæma innsýn hvenær býfluga yfirgefur bú sitt í fyrsta sinn, hvaða býflugur eru afar iðnar og hverjar teljast letingjar. Eins hvaða býflugur eru farnar til vinnu eldsnemma og hverjar sofa lengur fram eftir. 

Býflugur hita upp undir afkvæmum 
Sú uppgötvun sem mest hefur komið á óvart er fyrir tilstuðlan hitanæmra myndavéla, sem afhjúpa bæði líkamshita einstakra býflugna, sem og hitastig á mismunandi stöðum í búinu. Lengi hefur verið vitað að hunangsbýflugur hita búið upp þannig að það verði milli 25 og 35 stiga heitt, þ.e.a.s. álíka og í hitabeltinu – einnig á veturna. 
Hitamyndavélarnar hafa sýnt að búið er eins og bútasaumsteppi með mismunandi heitum svæðum. Vísindamennirnir gáfu sérstaklega gaum að nokkrum mjög heitum blettum, þar sem ekki verður betur séð en að tilteknar býflugur sofi. Þessar býflugur eyða drjúgum hluta dags í tómum hólfum, sem eru hvorki notuð fyrir klak né fæðubirgðir. Slík hólf hafa lengi verið ráðgáta fyrir vísindamennina, en nú hefur komið í ljós að tómu hólfin eru ætluð „hitunarbýflugum”, sem eru færar um að ná líkamshita allt að 43 gráðum á Celsíus. Slíkur líkamshiti mynda ríða manneskjum að fullu. En þessar býflugar hafa þvert á móti reynst gegna afar lífvænlegu hlutverki. 

Heitar púpur verða ofurbýflugur 
Í hólfunum umhverfis hið tóma hólf njóta afkvæmin góðs af hinum mikla hita. Lirfurnar enda skeið sitt sem púpur, en það ferli stendur síðan í um tíu daga. Í ljós hefur komið að þessir tíu dagar skipta höfuðmáli fyrir þroska býflugnanna. Nákvæmlega er fylgst með hitastigi hverrar og einnar púpu, og hitunarbýflugurnar eru færar um að stilla hitastig púpanna sem nemur tíundahluta úr gráðu. Mögulega sendir lirfan í púpunni einnig frá sér einhver efnaboð, sem upplýsa um ástand hennar og þarfir hverju sinni. 
Til að öðlast betri skilning á þessum nákvæmu hitastillingum, komu líffræðingar fyrir púpum í mörgum ólíkum „klakkössum”, sem voru með mismunandi hitastigi. Sumar púpurnar fengu að þroskast við 34, 5 gráðu hita, sem telst vera nokkuð venjulegur hiti undir eðlilegum kringumstæðum í býflugnabúi. Aðrar voru látnar þroskast við 26 gráðu hita. Eftir að býflugurnar höfðu brotist út úr púpunni gátu vísindamennirnir fylgst með þeim með því að koma örflögum fyrir á baki þeirra. 
Þá kom í ljós að því lægra sem hitastigið hafði verið á þessu þroskaskeiði býflugnna, þess lélegri var færni þeirra til að leysa hin ýmsu verkefni í búinu. Þær voru duglitlar í að safna frjókornum, villtust einatt af leið, áttu í erfiðleikum með að finna aftur búið og voru hreint ekki góðar í að tengja tiltekna lykt við þau svæði þar sem viðkomandi fæðu var að finna. Segja má að þessar býflugur hafi því fallið á söfnunarprófinu, en á hinn bóginn voru þær afar hæfar í einfaldari störf, eins og að halda búinu hreinu. 
Hæfustu býflugurnar komu ávallt úr púpum sem höfðu fengið að þroskast við 36 gráður. Þannig getur nýlenda stjórnað með hitastillingum, hve mikið þarf af hæfum býlugum, allt eftir þörfum búsins. Þetta er augljóslega afar heppilegt fyrirkomulag, enda getur verið misjafnt hve mikið þarf af dugmiklum söfnunarbýflugum í búið hverju sinni. 

Býflugnadansinn 
Þær býflugur sem hlotið hafa mestan hita á púpustiginu reyndust einnig vera bestu dansararnir. Fyrir 80 árum síðan sýndi austuríski dýrafræðingurinn Karl von Frisch fram á að í býflugnabúum er að finna misgóða dansara. Nýju niðurstöðurnar benda til að býflugnabúin eru fær um að framleiða afburða safnaraflugur, sem og dansara með hitastillingunni einni saman. 
Dans býflugnanna er eitt af stórkostlegustu furðuverkum náttúrunnar og hefur verið mikið rannsakaður. Þegar býfluga hefur fundið góðan stað til fæðuöflunar, flýgur hún tilbaka til búsins þar sem hún hreinlega setur upp heila ballettsýningu til að tilkynna öðrum býflugum hvar og hvernig viðkomandi fæðustaður er úr garði gerður. Býflugan dansar í mynstri sem líkja má við töluna átta og fer dansinn fram á lóðréttum veggjum búsins. Vísi höfuð flugunnar upp í dansinum er fæðuna að finna í sólarátt. Vísi höfuðið lárétt til hægri er fæðan hornrétt á sólarátt, o.s.frv. Meðan á dansinum stendur hristir býflugan búk sinn ótt og títt. 
Af hraðanum sem flugan hristir sig má ráða hve langt er í við komandi stað, en lengdin ein skiptir þó ekki öllu máli. Býflugan dansar t.a.m. lengur ef það þarf að fljúga 300 metra yfir hóla og hæðir, en þegar sama vegalengd er farin yfir sléttan sand. Hraði dansins sýnir svo hve gjöfull viðkomandi staður er og því hraðari sem dansinn er, þess meiri uppskeru má vænta. Meðan á dansinum stendur lætur býflugan öfluga flugvöðvana ganga í lausagangi – eins og bílstjóri sem stígur á bensíngjöfina í botn, en er með bílinn í hlutlausum gír. Og nú hafa líffræðingar uppgötvað að dansundirlagið er sums staðar sérhannað til að endurvarpa vel tíðni flugvöðvanna. 
Samtals eru danssvæðin í búinu um 100 fersentimetrar, en heildarflötur búsins eru heilir fimm fermetrar. Við byggingu á þessum dansgólfum nota býflugurnar ekki aðeins eigið vax, heldur einnig sérstaka gerð af trjákvoðu, sem væntanlegar magnar upp dansstyrkinn. Þessi uppgötvun leysir einnig gamla ráðgátu; hvernig dansandi býfluga getur kallað til sín systur sínar djúpt úr myrkvuðum iðrum búsins. 
Veggirnir í búinu eru sumir hverjir aðeins þriðjungur af þykkt mannshárs, en burðarvirkið getur verið allt að sex sinnum þykkara. Þegar býflugurnar dansa á burrðarvirkinu geta þær hreinlega orðið til að allt búið sveiflast með tíðni sem vísindamennirnir hafa mælt milli 200 – 300 Hz, þ.e.a.s. 200 – 300 sveiflur á sekúndu. Það samsvarar til tíðninnnar í „flugmótor” býflugunnar. Þegar býflugan eykur kraftinn er hún í raun að bjóða öllum sem vilja í búinu á danssýninguna. 
Jürgen Tautz hefur nefnt þetta samskiptakerfi „comb wide net” eftir enska orðinu „honeycomb”, sem merkir vaxtafla. Tilraunir hans hafa sýnt að sé fremsta hluta búsins sveiflað með áðurnefndri tíðni, þá spretta fram býflugur úr aftasta hluta þess. 
Þegar býflugnabændur koma búunum fyrir í þartilgerðum trérömmum, þá eyðileggja þeir möguleika býflugnanna til að sveifla öllu búinu. En býflugurnar hafa sjálfar getað leyst það vandamál. Þær naga einfaldlega í festingarna milli búsins og rammans þar til samskiptakerfi þeirra er aftur orðir starfhæft. 

Býflugur í sýndarlandslagi 
Eitt tæknilegast verkfæri vísindamannanna er trúlega haganlega gerður flughermir, sem ætlað er að leiða í ljós hvernig býflugur staðsetja fæðustaði með sjóninni og lyktarskyninu. Í flugherminum er býflugunni komið fyrir á stýripinna, sem skrásetur nákvæmlega allar flughreyfingar hennar í trúverðugum sýndarheim með margvíslegu landslagi. Þegar býflugan afræður að halda í tiltekna átt, sendir stýripinninn boð um það til tölvu sem breytir sýndarlandslaginu á viðeigandi máta þannig að býflugunni finnst hún vera á ferð. Úr vindgöngum berast á sama tíma mismunandi gerðir af ilmi, allt eftir því hvert býflugan heldur. Með þessum hætti geta vísindamennirnir fengið afar nákvæma mynd af hvaða skynjun býflugunnar ræður ferðum hennar. 
Tilraunir þessar sýna að hver og ein býfluga er með einstaklingsbundinn smekk á ilmi. Kannski stafar það af reynslu hverrar býflugu af þeim blómum sem hún hefur komist í tæri við á fyrri ferðum sínum í blómahögunum. Býflugur eru því ekki aðeins þróaðar samfélagsverur, heldur hafa þær hver sitt einstaklingseðli. 
(8. tbl. 2005)

Hin sænska Hunangsvinnsla (Svensk HonungsFörädling) býðst nú til að borga minnst 5 kúpur fyrir þá býræktendur sem vilja fjölga búum sínum gegn því loforði að fá í staðin 100 kg hunang frá hverju búi á 3 árum fyrir 20 SEK (= 340 iskr) per kíló og ef þeir fá meira en 400 000 kg í ár þá lofa þeir bónus á 20 aura (= 34 iskr) á kíló.

Já það eru ýmsar aðferðir  til að auka býrækt í Svíþjóð

 

 

Ársskýrsla SBR (sænska Bý ) fyrir 2009

Skráðir félagar fá sent til sín skýrslu (með félagstímaritinu Biodlaren) sem þeir eiga að skila inn í lok hvers árs . 9360 manns eru skráðir í eitthvert af aðildarfélögunum þar af 3036 karlmenn og 862 konur.

 3898 eða 41,6% skiluðu inn skýrslu ( það er sýnilega ekki öðruvísi í Svíþjóð að fá samantekt á býræktinni og hér á landi). Gera má ráð fyrir að einhverjir  fleiri haldi býflugur en eru skráðir og einhverjir skráðir halda ekki býflugur.

Vetruð bú 2008 voru 32052, en 5123 (16%) drápust um veturinn,  sumarið voru búnir til 8272 afleggjarar og haustið 09 voru 34845 bú vetruð.  Að meðaltali fékk hvert bú 15 kg af sykri  fyrir veturinn.

Meðal hunangs uppskera á vetruð bú var 30 kg og heildar uppskera  var 971804 kg

Meðaltal búa á félaga var 9 en 346 voru skráðir sem atvinnu býræktendur (þá með einhver hundruð búa).

Þessar tölur eru þó byggðar á rúmlega  40 % svörun en gefa þó mynd af ástandinu í Svíþjóð

Ef við heimfærum þessar tölur á alla meðlimi gætu verið ríflega 80 000 bú í landinu

 

 

 

 9/8 10

 

Fréttir frá Frakklandi

Í október var lögð fram áætlun í nokkrum liðum til bjarga bf í Frakklandi:

1 frá og með jan 2010 er býræktendum gert skylda að skila inn ársskýrslum um býrækt sína. Þetta er gert til að geta fylgst betur með hvað gerist með bf þar í landi

2 auka  menntun býræktenda sem hafa býrækt sem viðbótarstarfsemi um 120 tíma á 27 landbúnaðarskólum víðsvegar um landið.

3  setja á stofn nefnd sem fjallar um  vísindalega og tækilega útfærslu býræktar og reyna á að komast að orsökum hins mikla býdauða í landinu auk betrumbótum á tækjum og áhöldum til býræktar.

7 miljónir evra (1,23 miljarðar ískr)  verða lagðar árlega í þetta verkefni sem verður  samstarf milli býræktenda, landbúnaðar-, umhverfisstofnana, tæknimentaðs fólks og vísindamanna.

Markmiðið er skapa nauðsinleg áhöld og þekkingu til að tryggja frjóvgun plantna með bf sem er landbúnaði nauðsinleg og viðhalda líffræðilegum fjölbreytileika.

 

24/8 09

 

Umhverfisstofnun - www.umhverfisstofnun.is
 
NÁTTÚRA NORÐURSINS – HORFUR TIL 2010
Þjónusta vistkerfa
– framtíðartrygging okkar
Ókeypis þjónusta frá náttúrunnar hendi
Manneskjan nýtir sér ýmiss konar þjónustu sem vistkerfi náttúrunnar veita, svo sem náttúruauðlindir og ýmis náttúruleg ferli. Þessi svokallaða þjónusta vistkerfa er mikilvæg og ómissandi enda byggist afkoma okkar á náttúruauðlindunum.
Flokka má þjónustu vistkerfa í fjóra flokka: vörur, stýriþjónustu, stuðningsþjónustu og menningartengda þjónustu. Vörur eru m.a. nauðsynlegar lífrænar og ólífrænar náttúruauðlindir, allt frá mat, hreinu lofti og vatni yfir í eldsneyti og byggingarefni. Menningartengd þjónusta felur m.a. í sér tækifæri til útivistar og aðlaðandi eiginleika náttúrulegs umhverfis. Flóknari stýri- og stuðningsþjónusta felur m.a. í sér frævun nytjaplantna og annarra planta, hringrás næringarefna og flóðavarnir sem votlendi býður upp á. Öll slík þjónusta skiptir miklu máli fyrir matvælaframleiðslu og varðveislu náttúrulegs umhverfis. Virk vistkerfi viðhalda einnig mikilvægum hringrásum næringarefna og framleiðni jarðvegar.
Þjónusta vistkerfa er aðgengileg án endurgjalds í peningum. Í meginatriðum á hún að vera í allra þágu, en þegar betur er að gáð skiptist ávinningurinn af henni ekki jafnt á milli fólks í mismunandi heimshlutum. Þjónustan er einnig viðkvæm, umfang hennar er takmarkað og háð athöfnum okkar. Ef við mengum til dæmis vatnið höfum við ekki lengur hreint vatn til ráðstöfunar og ef við þurrausum jarðveg fyrir ræktað land getum við ekki lengur ræktað matjurtir. Ef við eyðum búsvæðum frævandi skordýra minnkar matarforði okkar sjálfra þar sem slíkt bitnar á nytjaplöntum. Stærsta verkefnið sem við eigum nú fyrir höndum er að upplýsa fólk betur um mikilvægi þjónustu vistkerfa með því að benda á hvað gerist ef hún verður ekki lengur fyrir hendi eða verður fyrir umtalsverðum skakkaföllum. Framtíð skordýrafrævunar er þýðingarmikið dæmi um þetta.
Frævun – mikilvæg þjónusta vistkerfa
Sagt er að Einstein hafi bent á að manneskjan gæti eingöngu lifað af í nokkur ár ef frævandi skordýr eins og býflugur dæju skyndilega út. Það er mikið til í þessari fullyrðingu, jafnvel þótt hægt sé að fræva sumar matjurtir okkar á annan hátt. Plöntur geta verið sjálffrævandi eða frævast með vindi, vatni eða dýrum. Á Norðurlöndunum er frævun af völdum dýra yfirleitt verk skordýra, þótt fuglar, leðurblökur og önnur spendýr kunni einnig að hjálpa til. Skilvirkustu frævandi skordýrin eru m.a. býflugur, hunangsflugur, geitungar, fiðrildi og fleiri skordýrahópar eins og sveifflugur sem fljúga frá einni plöntu til annarrar í leit að æti. Þessi smádýr gegna ómissandi hlutverki í framleiðslu ávaxta og berja.
Menn eru háðir frævun, enda skiptir hún sköpum fyrir líftíma fræplantna. Næstum allar nytjaplöntur okkar þurfa á frævun að halda til þess að geta framleitt ávextina eða fræin sem við og önnur dýr notum á beinan hátt sem fæði. Fræ eru einnig nauðsynleg fyrir næstu kynslóðir nytjaplantna. Dýrin sem við höldum til þess að fá kjöt og mjólk éta plöntur sem eru einnig háðar frævun, og það eru olíujurtirnar líka. Til þess að allar plönturnar sem við nýtum og eru frævaðar af skordýrum megi lifa af í framtíðinni verðum við að leggja áherslu á að varðveita frjóbera þeirra.
Ef engin frævun ætti sér stað yrði fæða okkar snauð af ávöxtum, berjum og grænmeti – sem allt eru mikilvægar uppsprettur vítamína og undirstöður margra hefðbundinna rétta. Á sveitabæjum og í görðum yrðu engir aldingarðar, berjarunnar eða matjurtagarðar. Berjaplöntur myndu einnig hverfa úr skógunum og þar með hyrfi þessi ókeypis fæðuauðlind sem einnig stuðlar að útivist og skiptir þannig miklu máli. Býflugur sem haldnar eru á sveitabæjum og í görðum fræva nytjaplönturnar og framleiða hunang sem við notum. 
Ef skordýrum sem eru frjóberar fækkar getur það dregið úr uppskeru, þar sem vindurinn einn getur ekki tryggt nægilega frævun. Án skordýra sem eru frjóberar myndi fæða okkar takmarkast við rótarávexti sem æxlast með vaxtaræxlun eins og kartöflur, sjálffrævandi korn eins og hveiti, hafra, bygg, maís og hrísgrjón eða vindfrævað korn eins og rúg. Búfé sem framleiðir mjólk og kjöt gæti lifað á grasi, sem er vindfrævað, en það gæti ekki lengur verið á beit í ýmsum högum sem frævaðir eru af skordýrum. Þeir sem þjást af glútenóþoli gætu átt erfitt með að nærast vel án þess að geta fengið bókhveiti. Óhjákvæmilega drægi úr erfðafræðilegri fjölbreytni plantna sem framleiða ávexti og ber án víxlfrævunar og með minnkaðri aðlögunarhæfni yrðu þær viðkvæmari fyrir plöntusjúkdómum, skordýraplágum og loftslagsbreytingum.
Frævunarþjónusta í hættu
Frævandi skordýr á Norðurlöndunum eru í hættu vegna áhrifa breyttra aðferða við landnotkun, einkum gróðurþekju á engjum og tvístrunar viðeigandi búsvæða. Þegar engi eru slegin snemma, áður en blómin ná að blómstra, og með miklu viðhaldi vegabrúna dregur einnig úr matarbirgðum þeirra svo þau eiga fáa aðra möguleika á að afla sér fæðu. Einnig er að verða erfiðara fyrir mörg skordýr að finna sér holur sem henta til hreiðurgerðar.
Lífræn býli þurfa sérstaklega á frjóberum að halda, þar sem náttúrulega fjölbreytt engi þeirra bera mörg blóm með hunangslegi. Þetta þýðir að við getum einungis fengið lífrænt ræktað kjöt og mjólkurvörur ef skordýr halda áfram að fræva haga og fóðurplöntur. Lífræn ræktun kemur sér einnig vel fyrir frjóbera þar sem notað er minna af skordýraeitri. Margar tegundir skordýraeiturs valda gagnlegum frævandi skordýrum skaða, auk skaðvaldanna sem þeim er ætlað að uppræta. Stærstur hluti þeirra tegunda frævandi skordýra sem eru í hættu tengist búsvæðum á hefðbundnu ræktuðu landi.
Nýjar rannsóknarniðurstöður um áhrif loftmengunar á frjóbera hafa nýlega verið gefnar út. Skordýr finna blóm af lyktinni og með sjóninni, en óson í veðrahvolfinu og aðrar gerðir mengunar af völdum iðnaðar og umferðar geta brotið niður arómatísk vetniskolefni sem blóm framleiða til að laða að frjóbera. Þessir þættir gera skordýrum erfiðara fyrir að finna plöntur og það hefur áhrif á almennt ástand þeirra þegar þau þurfa að eigra um í leit að blómum. Slík vandamál eru alvarlegust á mjög menguðum og tvístruðum svæðum.
Loftslagsbreytingar gætu vel orðið til þess að nýjar tegundir frjóbera kæmu til Norðurlandanna og leitt til samkeppni við þær upprunalegu tegundir sem fyrir eru. Sumarið 2007 sást óvenju stór sveimur kjarrgeitunga (Dolichovespula media) í Finnlandi. Einnig eru hinir áður sjaldséðu horngeitungar (Vespa crabro) orðnir algengari í Finnlandi upp á síðkastið.
Í mismunandi heimshlutum, einkum í Bandaríkjunum, hafa hópar taminna býflugna týnt tölunni af óþekktum ástæðum síðastliðin ár. Á meðan hefur umtalsverðrar hnignunar meðal villtra frævandi skordýra eins og býflugna og sveifflugna orðið vart á Bretlandseyjum og í Hollandi, þar sem plöntunum sem þau nærast á hefur einnig farið fækkandi. Erfitt er að færa sönnur á í hvaða átt orsakatengslin liggja á milli þessara tilhneiginga en þetta fyrirbæri veldur áhyggjum og það þarf að rannsaka víðar. Mjög líklega á svipuð hnignun sér stað annars staðar – þ.m.t. á Norðurlöndunum. Í Finnlandi hefur annað sumarið í röð orðið vart færri býflugna og hunangsflugna en á venjulegu sumri. Ástæða þessarar hnignunar er ekki vituð með vissu, en veturinn reyndist skordýrunum erfiður eftir óhagstætt sumar árið áður. Hlýr vetur og sníkjudýr geta einnig stuðlað að þessu.
Frævandi skordýr veita tvöfalda þjónustu vistkerfa með því að styðja við framleiðslu nauðsynlegra náttúrulegra matvæla jafnframt því að efla vöxt ræktaðra ávaxta og villtra berja, og veita þannig menningartengda þjónustu. Eins og önnur þjónusta vistkerfa er frævun þjónusta sem er aðgengileg án endurgjalds, bæði fyrir fólk og fyrir náttúrulegt umhverfi í heild.
Afar erfitt er að meta virði þjónustu vistkerfa í peningum, en þó gæti verið þörf á slíku mati sem einu leiðinni til að tryggja að hún sé ekki vanrækt við mat á umhverfislegum kostum og göllum efnahagslegrar/félagslegrar þróunar.
 
            Býfluga (Apis mellifera) safnar frjókornum í frjókörfurnar á fótum sínum. Plöntur þarfnast frævunar við æxlun. Árangursrík frævun eykur stærð fræja, berja og ávaxta umtalsvert. Mikilvægi býflugna við frævun hefur aukist þegar náttúrulegum frjóberum hefur fækkað. Býflugur eru ekki eins virkir frjóberar og hunangsflugur en frævunarskilvirknin byggist á stórum samfélögum þeirra.
Mynd: J. C. Schou.
 
Vistkerfanálgun fyrir allar athafnir
Vistkerfanálgun er hugtak sem hugsað var upp í tengslum við samning SÞ um líffræðilega fjölbreytni til að undirstrika að við áætlun landnotkunar skuli huga tilhlýðilega að öllum náttúrulegum þáttum og ferlum innan vistkerfa. Ein lykilregla er að eingöngu skuli nýta umhverfið með sjálfbærum hætti. Vistkerfanálgunin var þróuð til þess að móta verndunarstefnu fyrir náttúruleg búsvæði og lífverur, sem tekur einnig mið af mönnum og mannlegum athöfnum. Leiðarstef hennar er að vernda skuli nauðsynlegt skipulag og virkni vistkerfa til þess að tryggja að þjónusta vistkerfa verði áfram til taks í framtíðinni og styðji þar með við velferð okkar sjálfra.
 

 

Fræðigreinar   Viðbrögð við stungum   læknisfræðileg grein
Geitunga- og býflugnaofnæmi - nýr vágestur á Íslandi?
Lýst er fyrsta staðfesta ofnæminu fyrir æðvængjum hjá Íslendingi. Hann var stunginn af geitungi og fékk lífshættulegt ofnæmislost, en skjót og rétt meðferð varð honum til bjargar. Hérlendis eru bæði skordýr sem stinga, til dæmis geitungar og býflugur, og skordýr sem bíta (mýflugur). Sjúkdómseinkenni eftir skordýrastungu/bit geta verið allt frá staðbundnum óþægindum til lífshættulegs ofnæmislosts. Sagt er frá helstu skordýrum sem valdið geta þessum einkennum. Mikilvægt er að greina skordýrin rétt. Fái sjúklingur sértæka afnæmingu fyrir geitungum eða býflugum er hægt að koma í veg fyrir ofnæmislost við endurstungu í yfir 95% tilfella.


Með sumrinu kemur tími aukinnar útivistar. Nýir vágestir í náttúru Íslands geta gert útiveruna að háskadvöl! Hlýnandi veðrátta og aukin garðyrkja hafa gert fleiri skordýrum kleift að setjast hér að og fjölga sér. Þar á meðal eru ýmis skordýr af ættbálki æðvængna (hymenoptera), það er geitungar, humlur og býflugur. Ýmis skordýr geta lagst á fólk. Í meginatriðum gera þau það í tvennum tilgangi, til að verja sig með eiturgaddi á afturenda (ofangreindar æðvængjur) eða til að sjúga blóð með þartilgerðum munnlimum. Í báðum tilvikum geta skordýrin valdið ofnæmisviðbrögðum og jafnvel banvænu ofnæmislosti.

Fyrsti Íslendingur með ofnæmi fyrir æðvængjum greindist veturinn 2002. Hann var stunginn af skordýri sem hann náði ekki að greina og fékk lífshættulegt ofnæmislost, en skjót og rétt meðferð varð honum til bjargar. Húðpróf sýndi að um geitungaofnæmi var að ræða. Hann fær nú afnæmingu (venom immunotherapy) og eru litlar líkur að hann fái endurtekin viðbrögð þrátt fyrir stungu. Án meðferðar væri hann í bráðri lífshættu við nýja stungu.

Vegna örrar fjölgunar þessara nýju landnema getum við búist við að fleiri verði stungnir og þar með aukinni tíðni alvarlegra einkenna og jafnvel dauðsfalla. Mikilvægt er að þekkja einkennin.

Stungur æðvængna eru ein algengasta orsök dauða vegna ofnæmislosts í heiminum (1, 2). Bráðaofnæmi vegna geitunga eða býflugna er talið orsaka að minnsta kosti 50 dauðsföll á ári í Bandaríkjunum (3). Alvarleg en ekki banvæn viðbrögð sjást ár hvert hjá um 5-10 af hverjum 100.000 íbúum (3). Að fáum árum liðnum má búast við því að nokkrir Íslendingar fái alvarleg einkenni eftir skordýrastungur ár hvert. Í nýlegri grein í Náttúrufræðingnum var sagt frá ýmsu sem lýtur að stungum geitunga (4).

Tilgangur þessarar greinar er að auka vitneskju heilbrigðisstétta um einkenni og meðferð við ofnæmi af völdum skordýra því það er nauðsynlegt að læknar séu vel á verði, þekki einkennin og viti hvenær rétt sé að vísa til ofnæmislæknis. Fái sjúklingur rétta meðferð kemur það í veg fyrir alvarlegar afleiðingar (5, 6).


41 árs gamall íslenskur karlmaður er hundaþjálfari, en stundar auk þess veiðar á haustin. Í starfi sínu og sem veiðimaður hefur hann dvalist mikið erlendis í skógum og fjalllendi og oft orðið fyrir skordýrabiti.

Hann var að aka norðan við Malmö í Svíþjóð og varð þá var við flugu á mælaborðinu sem hann hugðist fæla burt með hendinni en var þá stunginn í handlegginn. Ekki sá hann fluguna það vel að hann gæti greint hverrar tegundar hún var. Um 15 mínútum síðar var hann orðinn útsteyptur af ofsakláða og ofsabjúg og missti meðvitund, en vaknaði upp aftur eftir meðferð á sjúkrahúsi.

Húðpróf með pikk-prófi var jákvætt fyrir Paravespula vulgaris.


Á mynd 1 má sjá hvernig ættbálkurinn hymenoptera (æðvængjur) skiptist í helstu ættir: formicidae, vespidae og apidae sem greinast í þær ættkvíslir sem hér eru til umfjöllunar.

Um 1979 voru aðeins tvær tegundir komnar til landsins (7, 8). Nú hafa fjórar tegundir af geitungaætt (mynd 2) náð að setjast hér að. Auk þess hafa borist hingað tegundir af ættkvíslunum vespa og polistes, en ekki numið land enn sem komið er.



Húsageitungur (Paravespula germanica) var sennilega fyrstur til að nema hér land, um 1973 í miðbæ Reykjavíkur. Húsageitungur er hér á ystu mörkum þess sem hann getur lifað við og útbreiðsla hans enn takmörkuð við höfuðborgarsvæðið. Húsageitungar velja búum sínum stað inni á húsþökum, í holrými milli þilja og á háaloftum eða holum í jörðinni, til dæmis á bak við steinhleðslur og hraunhellur í blómabeðum.



Holugeitungur (Paravespula vulgaris) fannst fyrst með bú 1977. Líkt og húsageitungur hefur þessi tegund aðeins fundist á höfuðborgarsvæðinu. Veruleg áraskipti eru á fjölda hans, en hann getur þrifist betur við íslenskar aðstæður en húsageitungur. Staðsetning búa er sú sama og hjá húsageitungum.



Trjágeitungur (Dolichovespula norwegica) fannst hér fyrst 1980 í Skorradal og í Neskaupstað. Trjágeitungar hafa dreifst hratt um landið og þrífast þeir mun betur hérlendis en hinar tegundirnar. Bú hans eru berskjölduð. Þau hanga undir þakskeggjum, á gluggakörmum, á klettum, steinum, þúfnakollum og í trjám og runnum.



Roðageitungur (Paravespula rufa) fannst hér fyrst 1986, en bú hans fannst ekki svo öruggt sé fyrr en 1988. Tegundin er mjög sjaldgæf og hafa aðeins tvö bú fundist síðan. Hann gerir bú sín í holum í jörðinni. Trúlega á hann mjög erfitt uppdráttar hér.



Af býflugnaætt (Apidae) finnast hérlendis einnig fjórar tegundir. Ein hefur væntanlega verið hér frá fornu fari, tvær bárust hingað með varningi á síðari hluta 20. aldar og námu land, en sú fjórða hefur verið flutt inn til hunangssöfnunar (9).



Móhumla
(Bombus jonellus) (mynd 3) finnst um land allt og hefur ef til vill borist hingað með landnámsmönnum. Hún finnst einkum í gróskumiklu mó- og kjarrlendi.



Garðhumla (Bombus hortorum) fannst hér fyrst árið 1959 og náði verulegri útbreiðslu um suðvestanvert landið. Hún varð nokkuð algeng á höfuðborgarsvæðinu á 7. og 8. áratugnum en síðan fjaraði undan henni og nú er hún orðin afar fágæt. Ef til vill er húshumlu um að kenna, en sennilega hefur garðhumla ekki staðist samkeppnina. Vegna sérhæfðra lífshátta þrífst garðhumla einungis í görðum.



Húshumla (Bombus lucorum) fannst fyrst á höfuðborgarsvæðinu 1979. Henni hefur vegnað afar vel hérlendis og dreifst hratt um láglendi umhverfis landið, allt upp í hálendisbrúnir. Þó kýs hún helst nábýli við manninn og ræktarlönd hans, einkum þar sem árrisular víðitegundir, eins og alaskavíðir, eru ræktaðar.



Alibýfluga (Apis mellifera) (mynd 4) hefur verið flutt til landsins af og til vegna hunangssöfnunar. Ekki eru líkur til þess að tegundin geti þraukað yfir vetur án aðstoðar manna.



Þótt býflugur og humlur hafi stungugadda er árásarhneigð lítil. Þær leggja sjaldnast til atlögu nema tilneyddar eða ef farið er afar óvarlega við bú þeirra. Það sama verður ekki sagt um geitungana, en þolinmæði þeirra gagnvart áreiti er mun minni en hjá býflugur og humlum. Einungis kvendýr (drottningar og þernur) stinga, enda er gaddurinn að uppruna til varppípa.

Einstaklingar geta fengið ofnæmi fyrir einni eða fleiri tegundum eða jafnvel fyrir þeim öllum. Því er mikilvægt að bera kennsl á þá tegund sem menn verða fyrir stungu af og greina ofnæmið með sértæku húðprófi.

Einfalt er að greina á milli geitunga annars vegar og býflugna og humla hins vegar. Geitungar eru mun minna hærðir og litur skeljar ræður yfirbragðinu. Allar tegundirnar eru áþekkar, gul- og svartröndóttar. Býflugur og humlur eru áberandi loðnar, býflugur gulbrúnar en humlur röndóttar, svartar og gular. Þær síðarnefndu eru auk þess afar bústnar og þunglamalegar.

Skordýrastungur verða yfirleitt að degi til en bit (til dæmis moskító) hvenær sem er sólarhrings. Ef gaddurinn er enn til staðar á stungustað eru líkur á því að um alibýflugu sé að ræða en þær skilja stundum gaddinn eftir í stungusárinu (mynd 5), jafnvel áfastan eitursekk og fleiri líffæri. Aðrar tegundir gaddvespna hérlendis halda gaddinum.

Geitungar valda oftast ofnæmi allra skordýra. Í búum þeirra fjölgar þegar líður á sumar og nær fjöldinn hámarki í ágúst eða september. Þá er árásargirnin einnig mest og þeir geta stungið við minnsta áreiti. Því er hættan á stungum mest síðsumars og betra að fara varlega við garðvinnuna eða þar sem verið er að borða. Þeir eru sérstaklega sólgnir í sætindi, gosdrykki, bjór og vín. Verði menn fyrir stungu er æskilegt að fara með skordýrið til greiningar á Náttúrufræðistofnun Íslands (6).


Hér á landi finnast nokkrar tegundir skordýra sem bíta til að sjúga blóð úr mönnum. Um er að ræða tegundir af fjórum ættbálkum. Í flestum tilvikum eru óþægindin aðeins staðbundin en mjög sjaldan alvarleg ofnæmisviðbrögð. Ástæðan er sú að magn ofnæmisvaka er mjög lítið í hverju biti. Sé sá bitni hins vegar með bráðaofnæmi fyrir bitvarginum og bitinn á mörgum stöðum getur það valdið ofnæmislosti (10, 11).



Höfuðlús (Pediculus humanus) og flatlús (Phthirus pubis) eru af ættbálki soglúsa (siphunculata). Þær valda óþægindum og jafnvel félagslegum vandamálum en ekki ofnæmisviðbrögðum.



Veggjalús (Cimex lectularius) af ættbálki skortítna (hemiptera) er mjög skæð blóðsuga sem leggst á fólk í svefni. Að morgni getur viðkomandi verið útbitinn og jafnvel blóðblettir í laki.



Fló (Siphonaptera) er mjög sérhæfð blóðsuga og myndar sérstakan ættbálk. Alls hafa fundist tíu tegundir flóa hér á landi. Ein tegund, mannafló (Pulex irritans) var viðloðandi hér áður fyrr og ef til vill til vandræða innan dyra. Hún bar sýkingar, samanber svartadauða á miðöldum. Tegundin virðist nú með öllu horfin hér á landi en dæmi er um innflutning með ferðamönnum. Nú á tímum er hænsnafló (Ceratophyllus gallinae), stundum nefnd starafló, til mestra vandræða. Hún er fastur fylgikvilli starahreiðra í húsþökum og slæðist því gjarnan inn í hús. Músafló (Ctenophthalmus nobilis) getur fylgt bælum músa í húsum og sumarbústöðum og lagst á fólk. Bit af völdum flóa geta verið afar óþægileg og áhrifin varað í umtalsverðan tíma.



Mývargur eða bitmý (Simulium vittatum) af ættbálki tvívængna (Diptera) er algengt við straumvötn um land allt, en lirfurnar alast upp á steinum í iðuföllum straumvatna.



Moskítófluga eða stungumý (Culicidae). Ísland er eitt örfárra landa þar sem stungumý hefur ekki fundist í náttúrunni. Ekki hefur fengist skýring á því hvernig á þessu stendur. Nokkrar tegundir eru algengar í nágrannalöndum okkar, til dæmis á Grænlandi og í Skandinavíu. Moskítóbit valda mjög sjaldan alvarlegum ofnæmisviðbrögðum en geta hins vegar valdið verulegum staðbundnum óþægindum. Hættulegur fylgikvilli stungumýs af ættkvíslinni anopheles í hitabeltislöndunum er malaría.


Hymenoptera

Húðpróf eru framkvæmd bæði með prick og intradermal-aðferð. Upphafsstyrkur intradermal-prófa eru á bilinu 0,001 til 0,01 mg/ml. Ef intradermal-prófið er neikvætt í þessum styrkleikum er styrkurinn aukinn stigvaxandi, tífalt í hverju skrefi, þar til jákvætt svar fæst, eða mesta styrkleika, 1 mg/ml, er náð. Við þennan styrk getur þó fengist falskt jákvætt svar vegna ertingar (6, 12). Jákvætt svar við 1 mg/ml verður því að túlka með hliðsjón af klínískri sögu. Til þess að nálgast ofnæmisvaka frá tegundum af geitungaætt þarf að ná í eitursekki og kreista eitrið úr þeim (mynd 6). Hins vegar eru býflugur settar á járngrind og straumi hleypt á og þá tæma þær eitursekkinn. Þar sem ekki er alltaf ljóst hvaða fluga olli ofnæminu er ráðlagt að prófa fyrir öllum æðvængjum sem hægt er að fá efni úr. Einnig er hægt að framkvæma blóðrannsókn til að kanna hvort um IgE-miðlað ofnæmissvar hafi verið að ræða (RAST - radioallergosorbent test). RAST-próf er hins vegar falskt neikvætt í um 20% tilfella og er því ekki nægilega næmt (13-15).

Ofnæmisvaldar eru breytilegir eftir tegundum. Krossnæmi er á milli geitunga (vespula ssp., yellow jacket) en er hins vegar ólíklegt á milli býflugna og geitunga eða pappírsvespa og geitunga. Aðalofnæmisvaki geitunga heitir Ves v 5, áður kallaður antigen 5 (16). Hjá býflugum er aðalofnæmisvaldurinn phospholipase A (95%) (17). Eitur humlunnar (bumble bee - Bombus) inniheldur phospholipase A2 og hyaluronidase sem hugsanlega eru ofnæmisvaldar (18).

Stungumý og mýbit

Nýlega hafa þrjú sameiginleg prótein rAeda a 1, rAeda a 2 og rAeda a 3, verið einangruð og raðgreind úr munnvatni moskítóflugunnar (19). Þessi uppgötvun gæti leitt af sér þróun á efnum til greiningar moskítóofnæmis. Ef bráðaofnæmissvar á sér stað eftir moskítóbit kemur strax ofsakláðaútbrot með bjúgbólgu sem er að minnsta kosti 5 mm í þvermál. Þessi útbrot hverfa á einum sólarhring. Síðbúið bólgusvar kemur 2-6 klukkustundum eftir bit sem staðbundin, hörð og klæjandi bóla sem getur varað í viku (20). Blöðrumyndun hefur verið lýst. Í heiminum eru til 2000-3000 tegundir af moskítóflugum sem skýrir erfiðleika við greiningu ofnæmis fyrir þeim.

Bitmý á Íslandi getur valdið húðviðbrögðum sem eru sambærileg við þau sem lýst er eftir moskítóflugur og valda því bæði bráðaofnæmi og síðbúnu viðbragði, en ofnæmisvakinn er í mjög litlu magni og veldur þess vegna ekki alvarlegum viðbrögðum.

Engin lækning er til við biti moskítóflugunnar eða bitmýs. Hins vegar er hægt að draga úr viðbrögðum með fyrirbyggjandi gjöf á andhistamínum og sterakrem eru gagnleg til þess að koma í veg fyrir síðbúnar húðsvaranir. Fái sjúklingur drep á bitstað, pústúlur eða svæsin staðbundin viðbrögð geta stuttir kúrar af barksterum verið gagnlegir.


1. Eðlilegt viðbragð við stungu

Eftir stungu er eðlilegt að fá verki, kláða, roða, sviða og bólgu á stungustað. Einkennin eru oftast skammvinn en geta varað í nokkra daga. Meðhöndla skal stungusvæðið með kulda og þrýstingi og gefa verkjalyf eftir þörfum. Þessa einstaklingar á ekki að húðprófa (6).



2. Stórar en staðbundnar svaranir

Sé mikil bólga og roði eftir stunguna sem nær hámarki eftir 24-48 klukkustundir getur verið um ofnæmi að ræða (6). Stundum fylgir almennur lasleiki, þreyta, ógleði og slen í allt að 10 daga á eftir (21). Auðvelt er að ruglast á þessum einkennum og sýkingu í húð (til dæmis cellulitis). Við staðbundnum viðbrögðum nægir oftast að gefa andhistamín og verkjalyf. Ef einkenni eru þrálát og alvarleg má bæta við barksterum, til dæmis prednisólón 40 mg/dag í tvo til þrjá daga. Um 10% þeirra sem fá stórar svaranir fá ofnæmislost við næstu stungu. Langflestir fá þó svipuð einkenni aftur (20). Yfirleitt þarf ekki að meðhöndla þessa einstaklinga með afnæmingu og það er ástæðulaust að gera húðpróf.



3. Ofsakláði og ofsabjúgur

Ofsakláði (urticaria) og ofsabjúgur (angioedema) eftir stungu bendir til bráðaofnæmis. Meðferð barna sem fá útbreiddan ofsakláða og/eða ofsabjúg er ekki sú sama og fullorðinna. Aðeins um 10% barna (undir 16 ára aldri) sem fengu útbreiddan ofsakláða við stungu fengu ofnæmislost við næstu stungu (22). Börn eiga því ekki að fá afnæmismeðferð. Annað gildir um fullorðna þar sem yfirleitt er gefin afnæming þó að einkenni einskorðist við húðina (23).



4. Einkenni vegna eitrunar (toxic reactions)

Verði einstaklingur fyrir mörgum stungum í einu getur það valdið eituráhrifum. Eitrið (venom) getur leitt til blóðþrýstingsfalls og jafnvel dauða (24). Oft er erfitt að greina milli ofnæmislosts og eituráhrifa. Því þarf að rannsaka þessa einstaklinga nánar með ofnæmisprófum.



5. Sermaveiki (serum sickness)

Einkenni um sermaveiki eru ofsakláði, bjúgur, liðverkir, eitlastækkanir, hiti og almennur slappleiki. Þau koma í ljós um viku eftir stunguna. Þessir einstaklingar eru í meiri hættu en aðrir að fá ofnæmislost við næstu stungu og ættu því að fá afnæmingu (25).



6. Ofnæmislost (mynd 7)

Alvarlegasta afleiðing stungu er ofnæmislost. Ofnæmislost er lífshættulegt og því þarf að meðhöndla það án tafar (26, 27). Ofnæmislost er IgE-miðlað ónæmissvar og verður þegar IgE á yfirborði mastfrumna eða basafrumna þekkja ofnæmisvaldinn (venom). Ræsing á frumum á sér stað með losun á boðefnum (meðal annars histamíni, tryptasa, leukotriene-C4 og prostaglandíni-D2). Þetta leiðir til ofsakláða og ofsabjúgs, æðavíkkunar og blóðþrýstingsfalls með örum hjartslætti. Bólguboðefnin valda berkjusamdrætti og einkennum frá meltingarvegi eins og ógleði, uppköstum, kviðverkjum og niðurgangi (28). Einkenni frá öndunarfærum og hjarta- og æðakerfi geta leitt til dauða (26). Einkennin koma oftast innan 15 mínútna frá stungunni.

Stunga hvar sem er á líkamanum getur leitt til ofnæmislosts. Hættulegastar eru þó stungur á höfði eða hálsi (29). Tíðni ofnæmislosts eftir stungur er 0,4-3% (3). Ofnæmislost er algengara undir tvítugu og um helmingi algengara hjá karlmönnum en konum. Það er sennilega vegna þess að karlmenn eru meira útsettir. Um 17% þeirra sem fá lost hafa sögu um mikil staðbundin viðbrögð við fyrri stungum og 30% hafa sögu um annað bráðaofnæmi (30).

Hafi einstaklingur fengið ofnæmislost við stungu eru um 60% líkur á að það endurtaki sig við endurstungu. Einnig það er algengara hjá fullorðnum en börnum. Því alvarlegri sem einkennin voru þeim mun líklegra er að þau endurtaki sig (31).


Sjúklingar með sögu um alvarleg einkenni við skordýrastungum eiga að

1) forðast snertingu við þessi skordýr eins og hægt er.

2) bera á sér adrenalín til inndælingar, til dæmis Epi-pen®, andhistamín og barkstera.

3) fara í meðferð með sértækri afnæmingu (venom specific immunotherapy)



Forðast skordýrin sem um ræðir

Þetta er hægara sagt en gert. Geitungar ráðast sjaldnast til atlögu nema þeir séu ónáðaðir í búinu. Frá því eru þó undantekningar. Eyða skal búum sem finnast nálægt heimilum. Mesta hættan stafar af geitungabúum síðsumars á lokastigi í þroskaferli búsins þegar nýjar drottningar og karldýr verða til og þernurnar finna aukna þörf til að verja búið. Stundum lenda klippur garðeiganda við hauststörf í miðju búi. Einnig er tími rifsberjatínslu varhugaverður þar sem bú geta leynst í rifsberjarunnum. Oft er mestur þéttleiki berjanna nálægt búunum því þar hefur fuglum verið haldið í skefjum. Þegar hausta tekur eiga þernurnar meiri tíma aflögu til að huga að eigin fæðuöflun og sækja þá gjarnan í ýmsan mat; sætindi og sérstaklega gosdrykki. Matarbiti úti í garði getur boðið hættunni heim. Gosdósir eru sérstaklega varhugaverðar. Geitungar fara gjarnan ofan í dósirnar og lenda síðan uppi í munni neytandans við næsta sopa. Innan dyra reynist vel að sprauta hárlakki á geitunga eða reyna að bana þeim í einu höggi. Bent skal á að hafa þétt net yfir vögnum barna sem sofa úti. Lélegt net yfir barnavagni getur reynst verra en ekkert.

Þeim sem er hætta búin af völdum stungna skal bent á að dökk eða skærlituð föt laða að skordýr og því er skynsamlegt að vera í hvítum/ljósum fatnaði (21). Ilmefni draga að sér skordýr og því er rétt að sneiða hjá notkun snyrtivara. Ilmur og daunn af mat draga einnig að skordýr. Fólk ætti ekki að ganga berfætt úti við og það á að klæðast síðum buxum og hafa hanska við störf í garðinum. Fólk með skordýraofnæmi á að verja andlitið með neti við þær aðstæður sem bjóða hættunni heim.

Lyfjameðferð

Ef grunur er um stungu hjá næmum sjúklingi er meðhöndlað strax eins og um ofnæmislost sé að ræða (26). Honum er gefið adrenalín (hann á alltaf að bera á sér Epi-pen-sprautu) og andhistamín. Að því búnu á að kalla á aðstoð og fara umsvifalaust á bráðamóttöku. Allir næmir sjúklingar skulu merktir með MedicAlert-merki.



Sértæk afnæming

Sértæk afnæming með hymenoptra (Venom immunotherapy, VIT) er mjög árangursrík og ver gegn einkennum eftir endurstungu í yfir 95% tilvika ef um geitunga er að ræða og 80% tilfella fyrir býflugum (32, 33). Meðferðin er þó ekki auðveld fyrir sjúklinginn; hún tekur langan tíma, er gefin undir húð og getur orsakað ofnæmislost. Meðferð er mjög sértæk og verður að nota ofnæmisvaka frá þeirri tegund sem viðkomandi er næmur fyrir. Þetta gildir um allar æðvængjur.

Meðferðin er fyrst gefin vikulega og byrjað á 0,1 mg og aukið í 100 mg sem er viðhaldsskammtur. 100 mg jafngildir tveimur stungum. Ef gefin er blanda af hymenoptra ofnæmisvökum (ofnæmi við fleiri en einni tegund æðvængna) er viðhaldskammtur hærri, eða 300 mg. Síðan er meðferð haldið áfram í viðhaldsskömmtum á fjögurra vikna fresti í eitt ár, sex vikna fresti næsta ár og átta vikna fresti eftir það. Meðferð er hætt þegar húðpróf verður neikvætt, eða eftir þrjú til fimm ár. Hafi einkenni verið alvarleg þarf yfirleitt fimm ár, en við vægari einkennum nægja yfirleitt þrjú ár. Tíðni ofnæmislosts við þessa meðferð er hærri en af afnæmingu sem gefið er gegn loftbornum ofnæmisvökum (6).



Verkunarmáti afnæmingar

Afnæming er næstum aldargömul meðferð. Henni var fyrst lýst árið 1911 (34), en þar til fyrir örfáum árum var ekki vitað hvernig hún verkaði. Fjöldi rannsókna hefur sýnt að afnæming breytir ónæmissvarinu og gerir einstaklinginn "ónæmari" fyrir ofnæmisvakanum.

Fyrstu rannsóknir á verkun afnæmingar beindust að áhrifum á IgG. Þessi mótefni, og þá sérstaklega IgG1 (35, 36), reyndust hækkuð hjá býflugnabændum sem höfðu orðið fyrir mörgum stungum án þess að fá ofnæmiseinkenni. IgE hækkar í upphafi VIT-meðferðar en lækkar síðan er líður á meðferðina. Á móti kemur hækkun á phospholipasa-sértæku IgG4 (35, 36) og hátt hlutfall IgG4:IgE (32, 35-37) og það virðist vernda gegn einkennum við endurstungu.

Afnæming stýrir ofnæmissvari frá hinni hefðbundnu Th-2 svörun í Th-1 svörun með aukinni framleiðslu á IFN-g, IL-12 og IL-18 (38, 39). Sjúklingar með hymenoptera ofnæmi eru með Th-2 (IL-4) svörun við venom en eftir VIT breytist svörunin og sértæk myndun Th-1 boðefna á sér stað (IFN-g, IL-12) (39) og IL-4 lækkar. Þetta gerist á skemmri tíma en þrem mánuðum frá upphafi meðferðar. Magn ofnæmisvaka skiptir þó miklu máli. Háir skammtar hækka hlutfall IFN-g:IL-4 en lágir skammtar hækka hlutfall IL-4:IFN-g. Bólguboðefnið IL-10 virðist gegna lykilhlutverki í þessu ferli (40-43) og framkalla T-eitilfrumu óvirkni (anergy) (41, 42). IL-10 hefur einnig hemjandi áhrif á beina losun histamíns og cysteinyl-leukotrína frá mastfrumum og basofílum (44). Það er framleitt af T-stýrifrumum og hefur hamlandi áhrif bæði á TH1 og TH2 svaranir (45-48). Þannig hefur IL-10 letjandi áhrif á myndun IL-5 og þar með myndun eosinófíla í bólgusvarinu (48). Ein mikilvægasta leiðin til stjórnunar ofnæmissvarsins er í gegnum sýnifrumuna (antigen presenting cell, APC). IL-10 hindrar APC-háða CD28-B7.1 gagnvirkni og samverkandi örvunarboð (costimulatory signalling) hjá T-eitilfrumum. Með því að hindra samskipti T-frumna og APC hefur IL-10 bein áhrif á myndun bólguboðefna og T-frumu fjölgun (48) og þar með á myndun ofnæmissvarsins.

Líkt og við aðra afnæmingu er verið að þróa nýrri og öruggari aðferðir sem fela ekki í sér hættu á ofnæmislosti. Þar má helst nefna peptide-afnæmingu (49) og DNA-bóluefni (50). Rannsóknir á sumum þessara aðferða hafa þegar verið prófaðar á mönnum og lofa góðu, en hafa ekki enn verið viðurkenndar til klínískrar notkunar.



Hverjir eiga að fá afnæmingu?

Allir sem hafa fengið almenn einkenni um ofnæmislost og eru með jákvæð húðpróf eiga umsvifalaust að hefja meðferð með afnæmingu (tafla I). Þar með eru taldir þeir sem fengið hafa ofsabjúg, berkjuteppu, blóðþrýstingsfall, hjartsláttartruflanir og meðvitundarleysi (6).

Fullorðið fólk með útbreiddan ofsakláða á einnig að fara í afnæmingu. Það á hins vegar ekki við um börn yngri en 16 ára. Við staðbundnum einkennum umhverfis stungustað á heldur ekki að beita afnæmingu, jafnvel þótt húðprófið sé jákvætt.


Ofnæmislost og jafnvel dauðsföll vegna æðvængna eru vel þekkt erlendis. Nýlega greindist fyrsti íslenski sjúklingurinn með ofnæmi fyrir geitungum. Hann fékk ofnæmislost og er nú meðhöndlaður með afnæmingu gegn geitungum. Slík meðferð er mjög árangursrík og hindrar ofnæmislost við endurstungu í yfir 95% tilfella. Fái sjúklingar ekki rétta greiningu og meðferð fá þeir oftast svipuð einkenni við endurstungu.

Í þessari grein er lýst helstu skordýrum sem stinga eða bíta hér heima og erlendis. Einnig er lýst einkennum við stungurnar. Nauðsynlegt er að greina ofnæmið með húðprófum. Með fyrirhyggju er oft hægt að forðast skordýr. Fái einstaklingur ofnæmislost er nauðsynlegt að hefja meðferð með afnæmingu gegn því skordýri sem olli einkennunum. Algengt er að bit valdi staðbundnum einkennum í húð umhverfis stungustað og í þeim tilvikum þarf ekki að meðhöndla með afnæmingu, jafnvel þó að húðpróf séu jákvæð.

6.9.2008 11:46
Framleiðir íslenskt hunang

Landbúnaður Egill Rafn Sigurgeirsson, læknir og býflugnabóndi, hefur ræktað býflugur í rúm 20 ár, þar af 10 ár í Svíþjóð. Hann kynnti ræktunina á Landbúnaðarsýningunni á Gaddstaðaflötum fyrir skömmu. „Ég hef mest verið með 17 bú en það var þegar ég bjó í Svíþjóð. Núna er ég með átta bú.“
Egill Rafn segir sumarið hafa verið gott og býst við góðri hunangsframleiðslu. „Maður fær allt frá 10-60 kg úr einu búi á góðu sumri og ég hef fengið 60 kg úr einu búi. Árið í ár hefur verið gott, júní var mjög góður en ég á eftir að taka upp haustuppskeruna.“
Egill segir góða möguleika fyrir býflugnarækt á Íslandi. „Ég sé ýmsa möguleika varðandi býflugnarækt á Íslandi en vandinn er að vetra flugurnar. Ein hugmynd er að flytja inn nýjan stofn á hverju ári eins og þeir gera í Kanada en okkur skortir reynslu og ákveðna þekkingu varðandi býflugnarækt við íslenskar aðstæður.“
Meðal fróðleiksmola sem fram komu hjá Agli er að flugur í einu býflugnabúi þurfa að ferðast 176.000 kílómetra til að framleiða eitt kíló af hunangi.

Bændablaðið

23.7.2008  Tjörvi Bjarnason
Býflugur á Landbúnaðarsýningunni á Hellu
Á vef Landbúnaðarsýningarinnar á Hellu er greint frá því að býflugur verða til sýnis á svæðinu. Það eru félagsmenn í Býflugnaræktendafélagi Íslands sem munu kynna þessa nýstárlegu búgrein en félagsskapurnn var stofnaður árið 2001. Áhugi á ræktun býflugna hefur vaxið með hverju árinu og hunangið sem er afurð býflugnanna fyrir löngu orðið vinsælt meðal þjóðarinnar.

 

Eru félagsmenn í Býflugnaræktendafélagi Íslands sem munu kynna þessa nýstárlegu búgrein en félagsskapurnn var stofnaður árið 2001. Áhugi á ræktun býflugna hefur vaxið með hverju árinu og hunangið sem er afurð býflugnanna fyrir löngu orðið vinsælt meðal þjóðarinnar.

Á sýningunni verður sýnt hefðbundið býflugnabú og auk þess sérstakt sýningarbú. Hunang verður til sölu á staðnum. Gestir sýningarinnar geta verið alls óhræddir við býflugurnar því þeim verður þannig fyrirkomið að þær geti ekki sloppið út og þær verða auk þess undir umsjá fagfólks.

/www.landbunadarsyning.is

 

 

16 Bændablaðið | Þriðjudagur 8. júlí 2008
 
 
Býflugnarækt að hefjast á Austurlandi
 
 
Býflugnabú er merkilegt samfélag
 
 
Það er setinn Svarfaðardalur i kössunum en áþessum spjöldum safna flugurnar hunanginu.

Rúnar Ingi Hjartarson, framkvæmdastjóri Búnaðarsambands Austurlands, er að hefja býflugnarækt á Kleppjárnsstöðum í Hróarstungu, en nokkrir aðilar hér á landi hafa verið með býflugnarækt og gengið misjafnlega. Í samtali við Bændablaðið segist Rúnar vera alger byrjandi í faginu, þessari flugu hafi skotið niður í kollinn á sér, eins og hann orðar það, og hann hafi slegið til. Hann segist bæði hafa lesið sér til um býflugnarækt og eins hafi hann haft samband og leitað ráða hjá fólki sem hafi stundað býflugnarækt hér á landi. Hann segir að í raun sé býflugnarækt flókin og erfið búgrein hér, einkumyfir veturinn, því eitt það erfiðasta

 

 

Ég næ ekki að setja inn myndirnar en þið getið skoðað þær á þessari krækju neðarlega á síðunni  Grein í Bændablaðinu 8 /júlí 08  

 

 
við ræktina sé að halda lífi
í flugunum á þeim tíma.
Ýmsar aðferðir reyndar
Þeir sem stundað hafa býflugnarækt hér á landi hafa reynt ýmsar aðferðir til að halda lífi í flugunum yfir veturinn. Menn hafa geymt býflugnabúin í skúrum og úti undir beru lofti en afföllin vilja verða mikil, sem er afar slæmt, vegna þess að nauðsynlegt er að búin séu
nægilega öflug að vori til þess að flugurnar geti tekist á við lífsbaráttuna. Sömuleiðis þurfa búin að vera vel undir veturinn búin og ná ákveðinni stærð til þess að geta tekist á við hann.
„Ég held að það sé í rauninni best að geyma flugnabúin í kartöflugeymslum þar sem er stöðugt umhverfi og góð loftræsting,“ segir Rúnar. Varðandi hunangsframleiðsluna er bara ein uppskera á ári, á haustin. Hægt er að taka nokkra ramma úr á öðrum tímum, en aðal
uppskeran verður alltaf að hausti. Býflugurnar ganga frá hunanginu til geymslu í 660 hólfum, því það er forðabúr þeirra fyrir veturinn. Þess vegna þarf að gefa flugunum yfir veturinn, sé mikið af hunanginu tekið, og er þar um að ræða sykurupplausn.
Hvít föt og reykur
Býflugnaræktendur klæðast alltaf hvítum fötum og eru gjarnan með tæki sem gefur frá sér hvítan reyk. Rúnar segir hvorttveggja vera einskonar brögð til að leika á flugurnar. Ástæðan fyrir hvíta litnum á fötunum er sú að býflugurnar eiga sér bara einn óvin í náttúrunni, en það er skógarbjörn og hann er dökkur. Þær fara síður í hvíta litinn. Með reyknum er verið að líkja eftir skógareldi. Þegar býflugurnar sjá
reykinn upplifa þær skógareld. Þá rjúka þær í hunangið til að búa sig undir það versta, róast mjög mikið við það og þá verður viðráðanlegra fyrir menn að fást við búið þegar verið að fylgjast með því, en það verður að gera reglulega. Ákveðin
rútínuvinna er unnin yfir sumarið. Þá er verið að líta eftir því hvort fleiri drottningar séu að koma, en það vilja menn ekki. Sömuleiðis er litið eftir því hvort auka þurfi rúmmálið
hjá þeim, hvort þörf sé á að fóðra þær og annað almennt eftirlit. Rúnar Ingi er með tvö býflugnabú. Hann segist renna nokkuð blint í sjóinn með hve miklu af hunangi
hann geti búist við í haust. Hann segir dæmi þess að eitt bú hafi gefið af sér um 60 kg af hunangi að hausti, en líka eru dæmi um það að þrjú bú hafi aðeins gefið af sér 5 kg. Það er svo ótalmargt sem skiptir máli í þessu. Til að mynda hvernig vöxturinn er í búinu og hversu öflug drottningin er, en með henni þarf að fylgjast alveg sérlega vel.
Umhverfið skiptir líka máli, það er að segja gróðurfarið í landinu og líka tíðarfarið. Það skiptir líka miklu máli að flugveður sé, þ.e. ekki rok eða rigning, því þá stöðvast allt flug hjá býflugunum.
Hlutverk drottningarinnar
Aðspurður hvert sé hlutverk drottningarinnar í býflugnabúi segir Rúnar Ingi að hún sé alveg númer eitt, því hún stjórni öllu í búinu. Býflugnabú er mjög feminískt samfélag,
því karlflugurnar hafa bara eitt hlutverk og síðan ekkert meira. Þegar drottningin verður kynþroska fer hún út úr búinu og makast við fullt af karlflugum, finnur sér síðan
stað og stjórnar þaðan. Ástæða þess að menn vilja ekki hafa nema eina drottningu er
sú, að ef þær eru fleiri eiga þær til að rífa með sér margar þernur og um leið minnkar afkastageta búsins. Drottningin verpir eggjum og þernurnar sjá henni algerlega fyrir
fæðu og vatni, því hún fer aldrei út úr búinu. Þernurnar hafa mismunandi hlutverk í búinu. Sumar sjá um að búa til hólf, aðrar hugsa um ungviðið og enn aðrar hugsa um
drottninguna. Sumar þernur hafa það hlutverk að sækja frjó til búsins, sem síðan er uppistaðan í hunangsframleiðslunni. Drottningin sjálf getur verið fjölær, eða allt að þriggja til fjögurra ára og allar þernurnar í búinu eru dætur hennar. Nauðsynlegt er
fyrir býflugnaræktendur að þekkja drottninguna úr og drottningaframleiðendur
merkja þær gjarnan með lit, eins og til að mynda naglalakksdropa. Þær eru aðeins öðruvísi en þernurnar og glöggir býflugnabændur þekkja þær úr.
Merkileg líffræði
Rúnar segist ekki vera sérstakur hunangsneytandi en hafa mikinn áhuga fyrir þessari ræktun og þá alveg sérstaklega því að „vetra“ býflugurnar, sem kallað er, en það
er að halda þeim lifandi yfir veturinn. Og til þess að auka líkurnar á því segist hann ekki munu taka mikið af hunanginu í haust. Sé það gert verður að svara því á móti með fóðrun, því býflugur fara ekki í dvala yfir veturinn. Þær hnappa sig saman í stóra hrúgu og halda þannig ákveðnu hitastigi inni í miðjum kjarnanum, þar sem þær skiptast á um að dvelja. Rúnar segir að um merkilega líffræði sé að ræða hjá býflugunum. Hann nefnir enn eitt dæmið og segir þær hafa ákveðin tjáskipti. Á morgnana fara ákveðnar þernur, undanfarar, af stað út og leita uppi staði sem eru vænlegir til að sækja frjó. Síðan koma þær til baka og dansa þá fyrir aðrar þernur og
er þessi dans ákveðið táknmál, en með honum benda þær þernunum, sem sækja í búinu, í hvaða átt þær eiga að fljúga og hve langt. „Og það sem er enn merkilegra
er að Bandaríkjamaður, sem hefur lagt sig eftir að kanna líf býflugna, hefur fundið það út hvað hvert spor hjá undanförunum táknar. Býflugan er því fyrsta dýrið sem menn hafa getað skilið táknmál hjá. Menn vita að hvalir og fleiri dýr gefa frá sér
ákveðin tjáskipti, en menn hafa ekki lært að skilja þau ennþá,“
sagði Rúnar Ingi Hjartarson. S.dór
 
 
 

16 Bændablaðið | Þriðjudagur 8. júlí 2008

 

 

Býflugnarækt að hefjast á Austurlandi

 

 

Spurning

Er hunangsfluga og býfluga það sama?

Spyrjandi

Svava Pétursdóttir

Svar

Vísindavefnum hafa borist margar spurningar um býflugur og hunangsflugur. Þær eru meðal annars:
  • Hvað éta býflugur?
  • Hvað geta býflugur lifað lengi?
  • Leggjast býflugur í dvala? Ef svo er, hversu lengi?
  • Af hverju suða býflugur?
  • Hvernig gera býflugur bú sín?
  • Hvar gera hunangsflugur oftast búin?
  • Hvernig fjölga býflugnadrottningarnar sér?
  • Geta hunangsflugur stungið?
  • Geta býflugur/hunangsflugur bara stungið einu sinni svo og deyja svo?
  • Er það satt sem að vísindamenn segja um að býflugur eigi ekki að geta flogið?
  • Er einhver munur á býflugum, randaflugu, og hunangsflugum, eða eru þetta bara mismunandi heiti yfir sömu fluguna?
Spyrjendur eru: Kristófer Jónsson (f. 1989), Ragnheiður Daðadóttir (1990), Svala Lind Birnudóttir (1989), Valdís Ösp Jónsdóttir, Snædís Snorradóttir (f. 1992), Sölvi Guðmundsson (f. 1988), Anna Stefánsdóttir (f. 1990), Halla Helga Jóhannesdóttir (f. 1991), Dagný Elísa Þorsteinsdóttir (f. 1993), Pálína Björg Snorradóttir, Harpa Þórarinsdóttir (f. 1995), Bergur Hallgrímsson og Arnfinnur Steingrímsson.

 

Býflugur (Apis mellifera) og hunangsflugur (Bombus sp.) eru ættkvíslir í býflugnaættinni (Apidae). Þar sem býflugur lifa ekki villtar á hér á landi má gera ráð fyrir að í mörgum tilfellum eigi fólk í rauninni við hunangsflugur þegar það spyr Vísindavefinn um býflugur. Í svarinu hér á eftir er því eingöngu fjallað um hunangsflugur á Íslandi en þó má taka fram að lífsferill býflugna og hunangsflugna er mjög svipaður.

Hunangsflugur eru æðvængjur (Hymenoptera). Þær eru félagsskordýr, það er að þær mynda bú og í því eru tvær kynslóðir, móðir (drottning) og dætur hennar sem þjóna búinu (þernur). Ólíkt býflugum sem gera sér stór bú ofanjarðar, þá gera hunangsflugur bú sín í jörðu.

Á Íslandi eru 3 tegundir hunangsflugna, móhumla (Bombus jonellus), sem sennilega hefur verið hér frá ísaldarlokum, húshumla (B. lucorum) og garðhumla (B. hortorum).

Garðhumla (Bombus hortorum).

Lífsferill allra hunangsflugna er svipaður. Drottningin lifir í dvala yfir veturinn eftir að hafa makast við karldýr. Strax og hún vaknar gerir hún lítið bú í holu í jörðinni, oft undir steini eða í veggjarholu. Hún útbýr nesti fyrir afkvæmi sín, sem er blómasykur sem breytist í hunang eftir að hafa verið geymdur í meltingarvegi flugunnar, og frjókorn, sem eru próteinrík fæða fyrir vaxandi lirfur.

Úr frjóvguðum eggjum klekjast kvendýr, sem verða ókynþroska þernur vegna boðefna sem móðirin gefur frá sér og kölluð eru ferómón. Þessar þernur taka við störfum í búinu og lifa þær í um 30 daga. Þernurnar sjá um að stækka búið, gera hirslur fyrir lirfurnar, systur sínar, safna fæðu og færa í búið og fæða lirfurnar. Búið er margskipt í hirslur, sem gegna mismundandi hlutverkum. Hirslurnar eru gerðar úr vaxi sem þernurnar framleiða í kirtlum. Sérstakar hirslur eru gerðar til að geyma hunang, aðrar fyrir frjókorn og enn aðrar til að ala lirfur í.

Á haustin þegar drottningin er búin með sæðisforðann frá seinasta hausti fæðir hún ófrjóvguð egg sem verða að karldýrum. Máttur boðefna drottningarinnar dvínar á haustin og að lokum deyr hún. Því koma upp á haustin kardýr og kvendýr, sem þernurnar hafa gefið kjarnríkari fæðu. Þessi kvendýr verða kynþroska og því ný kynslóð af drottningum. Þær makast við karldýr og geyma sæðið fram á næsta vor til að frjóvga eggin. Að mökun lokinni leggjast þær í dvala í holu í jörðu, en karlarnir og þernurnar drepast. Næsta vor byrjar ung drottning á að byggja nýtt bú og lífsferillinn endurtekur sig.

Bú hunangsflugna eru ekki varanleg eins og bú býflugna og gera drottingarnar ný bú á hverju vori. Hunangsflugur lifa eingöngu á afurðum blóma og sjást því oft í blómskrúði. Móhumlan sækir lítið í þéttbýli en er á víðavangi um allt land og sækir fæðu sína í víðirekla. Hún fær frjókorn úr karlreklum og blómasykur úr kvenreklum. Einnig sækja þær í ýmsan annan gróður, svo sem bláberjalyng, blóðberg og hvítsmára.

Húshumla (Bombus lucorum).

Garðhumla nam land um 1960 og var í þéttbýli á Suður- og Vesturlandi. Hún er miklu stærri en móhumla og tungulengri og getur sótt blómasykur í stór garðablóm. Húshumla nam land árið 1979. Hún er einnig miklu stærri en móhumla og lifir mikið í þéttbýli, en er ekki eins matvönd og garðhumla og hefur dreift sér um landið. Eftir að húshumla nam land hefur garðhumla næstum horfið og finnst núna einstöku sinnum á höfuðborgarsvæðinu.

Þó að hunangsflugur séu stórar þá eru þær ágætis flugdýr. Þær eru alsettar hárum þannig að þær sýnast búkmeiri en þær eru í raun. Þær hreyfa vængina mjög títt þegar þær fljúga, en til þess að þær geti gert það þurfa þær að hita upp líkamann áður en þær taka á loft. Þær sjást því oft í sólbaði utan við búin á morgnana og drekka í sig hitann af sólarljósinu en flugvöðvarnir þurfa að ná 32°C áður en þær hefja sig til flugs. Þegar hunangsflugur fljúga heyrist suð í vængjunum en suðið, það er vænghreyfingar, nota þær meðal annars til þess að fella frjókornin af fræflunum og eru margar plöntur háðar slíkri ,,suðfrævun“ til að fjölga sér.

Flugur af býflugnaættinni, eins og hunangsflugur, hafa flókið samskiptakerfi sem þær nota til að koma upplýsingum á milli þernanna. Þetta samskiptakerfi eru boðefni sem þær gefa frá sér, hreyfingar og hegðun ýmiss konar. Á þann hátt geta þernur sagt öðrum þernum til um hvar fæðu er að finna og varað við hættu frá rándýrum, sem oftast eru fuglar.

Drottningar og þernur hafa sting, sem er umbreytt varppípa. Þennan sting nota þær til að verja búið eða þegar þær verða fyrir áreiti og stinga þann sem gerir þeim mein. Stingurinn brotnar af þannig að flugan deyr fljótlega á eftir, en fórnarlambið hefur þá lært af sársaukanum að svona flugur er betra að láta í friði.


Heimildir og myndir:
  • Björg Sveinsdóttir 1981. Bú hunangsflugna í Heiðmörk 1981. 5 eininga BS rannsóknarverkefni við líffærðiskor. Líffræðiskor Háskóla Íslands, Reykjavík.
  • Erling Ólafsson, Náttúrufræðistofnun Íslands. Munnlegar upplýsingar.
  • Guðmundur Halldórsson, Oddur Sigurðsson og Erling Ólafsson 2002. Dulin Veröld. Smádýr á Ísland. Mál og mynd, Reykjavík.
  • Kristján Kristjánsson 1983. Rannsóknir á íslenskum hunangsflugum (Hym. Apidae). 22 eininga rannsóknarverkefni í framhaldsnámi. Líffræðiskor Háskóla Íslands, Reykjavík.
  • Prys-Jones, O.E., Erling Ólafsson og Kristján Kristjánsson 1981. Icelandic bumblebee fauna (Bumbus latr., Apidae). Jounal of Agricultural Research 20: 189-197.
  • rutkies.de
  • thesanctuaryuk.co.uk

LIFANDI VÍSINDI

Býflugur með bakpoka er ekki mjög fáséðar – að minnsta kosti ekki ef maður vinnur hjá háskólanum í Würzburg. Þar suða ótal flugur um með örflögu á bakinu. Og það er aðeins ein af mörgum tækninýjungum sem prófessor Jürgen Tautz og samstarfsfélagar hans hafa tekið í notkun til að grennslast betur fyrir um hvernig ein þróaðasta samfélagsgerð sem fyrirfinnst í dýraríkinu virkar.

Bakpokinn hefur tvenns konar tilgang. Annars vegar er í honum sendir þannig að vísindamennirnir geta fylgst með öllum ferðum býflugunnar, hvort heldur hún skríður um inni í búinu eða þegar hún flýgur úti við í leit að hunangslegi. Hins vegar virkar bakpokinn sem eins konar persónulegt strikamerki býflugunnar, og þannig er einnig hægt að fylgjast með atferli hverrar og einnar býflugu með slíkan búnað. Öll gögn eru síðan send í miðlægan gagnagrunn til úrvinnslu.
Með þessum aðferðum geta Jürgen Tautz og félagar hans fengið nákvæma innsýn hvenær býfluga yfirgefur bú sitt í fyrsta sinn, hvaða býflugur eru afar iðnar og hverjar teljast letingjar. Eins hvaða býflugur eru farnar til vinnu eldsnemma og hverjar sofa lengur fram eftir.

Býflugur hita upp undir afkvæmum
Sú uppgötvun sem mest hefur komið á óvart er fyrir tilstuðlan hitanæmra myndavéla, sem afhjúpa bæði líkamshita einstakra býflugna, sem og hitastig á mismunandi stöðum í búinu. Lengi hefur verið vitað að hunangsbýflugur hita búið upp þannig að það verði milli 25 og 35 stiga heitt, þ.e.a.s. álíka og í hitabeltinu – einnig á veturna.
Hitamyndavélarnar hafa sýnt að búið er eins og bútasaumsteppi með mismunandi heitum svæðum. Vísindamennirnir gáfu sérstaklega gaum að nokkrum mjög heitum blettum, þar sem ekki verður betur séð en að tilteknar býflugur sofi. Þessar býflugur eyða drjúgum hluta dags í tómum hólfum, sem eru hvorki notuð fyrir klak né fæðubirgðir. Slík hólf hafa lengi verið ráðgáta fyrir vísindamennina, en nú hefur komið í ljós að tómu hólfin eru ætluð „hitunarbýflugum”, sem eru færar um að ná líkamshita allt að 43 gráðum á Celsíus. Slíkur líkamshiti mynda ríða manneskjum að fullu. En þessar býflugar hafa þvert á móti reynst gegna afar lífvænlegu hlutverki.

Heitar púpur verða ofurbýflugur
Í hólfunum umhverfis hið tóma hólf njóta afkvæmin góðs af hinum mikla hita. Lirfurnar enda skeið sitt sem púpur, en það ferli stendur síðan í um tíu daga. Í ljós hefur komið að þessir tíu dagar skipta höfuðmáli fyrir þroska býflugnanna. Nákvæmlega er fylgst með hitastigi hverrar og einnar púpu, og hitunarbýflugurnar eru færar um að stilla hitastig púpanna sem nemur tíundahluta úr gráðu. Mögulega sendir lirfan í púpunni einnig frá sér einhver efnaboð, sem upplýsa um ástand hennar og þarfir hverju sinni.
Til að öðlast betri skilning á þessum nákvæmu hitastillingum, komu líffræðingar fyrir púpum í mörgum ólíkum „klakkössum”, sem voru með mismunandi hitastigi. Sumar púpurnar fengu að þroskast við 34, 5 gráðu hita, sem telst vera nokkuð venjulegur hiti undir eðlilegum kringumstæðum í býflugnabúi. Aðrar voru látnar þroskast við 26 gráðu hita. Eftir að býflugurnar höfðu brotist út úr púpunni gátu vísindamennirnir fylgst með þeim með því að koma örflögum fyrir á baki þeirra.
Þá kom í ljós að því lægra sem hitastigið hafði verið á þessu þroskaskeiði býflugnna, þess lélegri var færni þeirra til að leysa hin ýmsu verkefni í búinu. Þær voru duglitlar í að safna frjókornum, villtust einatt af leið, áttu í erfiðleikum með að finna aftur búið og voru hreint ekki góðar í að tengja tiltekna lykt við þau svæði þar sem viðkomandi fæðu var að finna. Segja má að þessar býflugur hafi því fallið á söfnunarprófinu, en á hinn bóginn voru þær afar hæfar í einfaldari störf, eins og að halda búinu hreinu.
Hæfustu býflugurnar komu ávallt úr púpum sem höfðu fengið að þroskast við 36 gráður. Þannig getur nýlenda stjórnað með hitastillingum, hve mikið þarf af hæfum býlugum, allt eftir þörfum búsins. Þetta er augljóslega afar heppilegt fyrirkomulag, enda getur verið misjafnt hve mikið þarf af dugmiklum söfnunarbýflugum í búið hverju sinni.

Býflugnadansinn
Þær býflugur sem hlotið hafa mestan hita á púpustiginu reyndust einnig vera bestu dansararnir. Fyrir 80 árum síðan sýndi austuríski dýrafræðingurinn Karl von Frisch fram á að í býflugnabúum er að finna misgóða dansara. Nýju niðurstöðurnar benda til að býflugnabúin eru fær um að framleiða afburða safnaraflugur, sem og dansara með hitastillingunni einni saman.
Dans býflugnanna er eitt af stórkostlegustu furðuverkum náttúrunnar og hefur verið mikið rannsakaður. Þegar býfluga hefur fundið góðan stað til fæðuöflunar, flýgur hún tilbaka til búsins þar sem hún hreinlega setur upp heila ballettsýningu til að tilkynna öðrum býflugum hvar og hvernig viðkomandi fæðustaður er úr garði gerður. Býflugan dansar í mynstri sem líkja má við töluna átta og fer dansinn fram á lóðréttum veggjum búsins. Vísi höfuð flugunnar upp í dansinum er fæðuna að finna í sólarátt. Vísi höfuðið lárétt til hægri er fæðan hornrétt á sólarátt, o.s.frv. Meðan á dansinum stendur hristir býflugan búk sinn ótt og títt.
Af hraðanum sem flugan hristir sig má ráða hve langt er í við komandi stað, en lengdin ein skiptir þó ekki öllu máli. Býflugan dansar t.a.m. lengur ef það þarf að fljúga 300 metra yfir hóla og hæðir, en þegar sama vegalengd er farin yfir sléttan sand. Hraði dansins sýnir svo hve gjöfull viðkomandi staður er og því hraðari sem dansinn er, þess meiri uppskeru má vænta. Meðan á dansinum stendur lætur býflugan öfluga flugvöðvana ganga í lausagangi – eins og bílstjóri sem stígur á bensíngjöfina í botn, en er með bílinn í hlutlausum gír. Og nú hafa líffræðingar uppgötvað að dansundirlagið er sums staðar sérhannað til að endurvarpa vel tíðni flugvöðvanna.
Samtals eru danssvæðin í búinu um 100 fersentimetrar, en heildarflötur búsins eru heilir fimm fermetrar. Við byggingu á þessum dansgólfum nota býflugurnar ekki aðeins eigið vax, heldur einnig sérstaka gerð af trjákvoðu, sem væntanlegar magnar upp dansstyrkinn. Þessi uppgötvun leysir einnig gamla ráðgátu; hvernig dansandi býfluga getur kallað til sín systur sínar djúpt úr myrkvuðum iðrum búsins.
Veggirnir í búinu eru sumir hverjir aðeins þriðjungur af þykkt mannshárs, en burðarvirkið getur verið allt að sex sinnum þykkara. Þegar býflugurnar dansa á burrðarvirkinu geta þær hreinlega orðið til að allt búið sveiflast með tíðni sem vísindamennirnir hafa mælt milli 200 – 300 Hz, þ.e.a.s. 200 – 300 sveiflur á sekúndu. Það samsvarar til tíðninnnar í „flugmótor” býflugunnar. Þegar býflugan eykur kraftinn er hún í raun að bjóða öllum sem vilja í búinu á danssýninguna.
Jürgen Tautz hefur nefnt þetta samskiptakerfi „comb wide net” eftir enska orðinu „honeycomb”, sem merkir vaxtafla. Tilraunir hans hafa sýnt að sé fremsta hluta búsins sveiflað með áðurnefndri tíðni, þá spretta fram býflugur úr aftasta hluta þess.
Þegar býflugnabændur koma búunum fyrir í þartilgerðum trérömmum, þá eyðileggja þeir möguleika býflugnanna til að sveifla öllu búinu. En býflugurnar hafa sjálfar getað leyst það vandamál. Þær naga einfaldlega í festingarna milli búsins og rammans þar til samskiptakerfi þeirra er aftur orðir starfhæft.

Býflugur í sýndarlandslagi
Eitt tæknilegast verkfæri vísindamannanna er trúlega haganlega gerður flughermir, sem ætlað er að leiða í ljós hvernig býflugur staðsetja fæðustaði með sjóninni og lyktarskyninu. Í flugherminum er býflugunni komið fyrir á stýripinna, sem skrásetur nákvæmlega allar flughreyfingar hennar í trúverðugum sýndarheim með margvíslegu landslagi. Þegar býflugan afræður að halda í tiltekna átt, sendir stýripinninn boð um það til tölvu sem breytir sýndarlandslaginu á viðeigandi máta þannig að býflugunni finnst hún vera á ferð. Úr vindgöngum berast á sama tíma mismunandi gerðir af ilmi, allt eftir því hvert býflugan heldur. Með þessum hætti geta vísindamennirnir fengið afar nákvæma mynd af hvaða skynjun býflugunnar ræður ferðum hennar.
Tilraunir þessar sýna að hver og ein býfluga er með einstaklingsbundinn smekk á ilmi. Kannski stafar það af reynslu hverrar býflugu af þeim blómum sem hún hefur komist í tæri við á fyrri ferðum sínum í blómahögunum. Býflugur eru því ekki aðeins þróaðar samfélagsverur, heldur hafa þær hver sitt einstaklingseðli.
(8. tbl. 2005)

 

Vísir.is 18/7 08
Mikil fækkun býflugna hækkar matarverð
mynd
Dularfull fækkun hunangsbýflugna í Bandríkjunum gæti leitt til mikillar hækkunar á matarverði. Þetta helgast af því að margar landbúnaðarjurtir eru háðar því að býflugunar frjógvi þær.
"Engar býflugur þýðir engin uppskera," segir bóndinn Robert Edwards en hann gaf skýrslu nýlega um ástandið fyrir landbúnaðarnefnd fulltrúaþingsins í Bandaríkjunum. Edwards ræktar gúrkur í Norður Karólínu og uppskera hans hefur minnkað um helming vegna skorts á býflugum.
Annar bóndi, Edward Flanagan sem ræktar bláber í Michigan segir að án býflugnaiðnaðarins gæti hann þurft að tífalda verðið á afurðum sínum.
Frá árinu 2006 hafa býflugnabændur í Bandaríkjunum tapað á milli 30% og 90% af flugum í búum sínum. Vísindamenn standa ráðþrota með skýringar á þessari miklu fækkun í búunum.
Ýmsar kenningar eru á lofti allt frá skordýraeitri til áður óþekktra sníkjudýra sem herji á flugurnar. Landbúnaðarnefnd fulltrúaþingsins hefur lagt til að veitt verði allt að 10 milljónum dollara til að rannsaka þetta vandamál.
 
 
Grein í Morgunblaðinu 29/9 06
Hildur Loftsdóttir
 ....
Býflugur hafa samskipti sín á milli með dansi sem táknar vegalengd og stefnu að blómaríkum og gjöfulum engjum. Þær búa í þaulskipulögðum samfélögum og framleiða þar fæðu guðanna, hunangið sjálft.
Hildur Loftsdóttir hitti býflugnabóndann Egil R. Sigurgeirsson sem kolféll fyrir þessum aðdáunarverðu verum.
...
Vindurinn er verstur
Um helgina héldu íslenskir býflugnabændur uppskeruhátíð í veitingatjaldi Húsdýragarðsins. Þar var ferlið kynnt frá því að býfluga leitar uppi safarík blóm og þar til hunangið er komið í krukkuna. Gestir garðsins sem stungu nefinu inn í tjaldið fengu auk fræðslunnar að smakka á alíslensku gæðahunangi sem Egill og fleiri íslenskir bændur rækta.
Af einhverjum ástæðum spyr blaðamaður Egil fyrst að því hvort ekki sé erfitt að standa í býflugnarækt á Íslandi og Egill játar því.
,,Það gerir vindurinn,'' segir Egill sem hefur fundið lausn á  því með því að geyma búin innanhúss á veturna og úti á sumrin, en þá í góðu skjóli.
Það kemur þó ekki í veg fyrir það að af og til drepist bú, enda ræktin mjög margslungið og viðkvæmt ferli.
,,Ég ræktaði býflugur í tíu ár í Svíþjóð,'' segir Egill aðspurður um upphafið. ,,Síðan flutti ég með mér fimm bú til landsins í ágúst 1998. Tvö stærstu búin drápust á leiðinni í flugvélinni, en það er algengt þegar búin verða fyrir mikilli streitu, þau fá þau hitaslag. Eitt bú drapst síðan um veturinn vegna smæðar og annað bú kom mjög lítið undan vetri.
Þetta er tómstundaiðja sem getur borið arð, en veðurskilyrði eru mjög ólík því sem gerist í Evrópu, þar sem sumrin hér eru bæði stutt og svöl.´´ Egill gafst þó ekki upp og hefur margoft síðan flutt inn býflugur frá bæði Svíþjóð og Noregi.  Auk þess hélt hann námskeið í býflugnarækt vorið 2000 sem átta manns tóku þátt í. Þau hafa öll haldið áfram að rækta og smám saman hafa fleiri bæst í hópinn. Í dag eru tíu bændur með býflugnabú á Íslandi, allir félagar í Býflugnaræktendafélagi Íslands, eða Bý.
....
Þrenns konar býflugur
Flókið og þróað samfélag býflugnanna er ekki síst það sem dregur menn að þeim. ,,Það er áhuginn á býflugunni og atferli hennar sem er drifkrafturinn á bakvið þetta hjá mér,´´ segir Egill, ,,hunangið er bara bónus.´´ Hinn eðlilegi bústaður býflugunnar er holt tré eða útrými í klettum. Í búinu byggja býflugurnar hinar sexhyrndar vaxkökur, en þær gegna hlutverki uppeldisstöðva, hunangsgeymslu og þar fara einnig fram félagslíf og samskipti flugnanna. Þátttakendur í samfélagi býflugnanna skiptast í þernur, drunta og svo er það auðvitað drottningin. Drottning og þernur eru kvenkyns og druntar eru karlkyns. Það er ein drottning í hverju búi sem verpir eggjum og stjórnar búinu með hormónum ,,pheromones'' sem hefur mikil áhrif á á hegðun, þroska og atferli þernanna. Þær eru vinnudýr búsins og byggja vaxkökurnar, ala upp ungviðið, verja búið, safna heim hunangi, sjá um tiltektir og fleira. Venjulega eru allt að 50 til 60 þúsund þernur í hverju búi, jafnvel 80 þúsund en það fer allt eftir gæðum drottningar og einnig eftir tíðarfari.Druntarnir eru venjulega nokkur hundruð eða þúsund í hverju búi, en talið er að eina hlutverk þeirra sé að eðla sig við drottninguna. Þeir framkvæma enga vinnu í búinu og drepast á haustin eftir að þernurnar reka þá á dyr þegar búið undirbýr sig fyrir veturinn.
...
Skilvindan er óumflýjanleg
Býflugur hafa verið ræktaðar af mönnum í einhver þúsundir ára, en býflugur þróast á um 200 milljónum ára. Á Íslandi eru sem fyrr segir tíu bændur sem hafa nú samanlagt um 20 bú. Reikna má með um að hver bú framleiði um 10-50 kíló af hunangi. ,,Í dag er talið að í heiminum séu um 50 milljónir búa og má gera ráð fyrir að framleitt séu um milljarður tonna af hunangi á ári hverju,'' segir Egill.
Á nítjándu öld voru rammarnir fundnir upp sem samfélögin byggja enn í dag vaxkökurnar á og þá kom skilvindan einnig til sögunnar. Egill segir að stærri framleiðendur notist við vélar, en minni framleiðendur noti enn skilvinduna sem þeytir hunanginu úr hólfunum. ,,Hún er bæði til til handsnúin eða mótordrifin og  er dýrasta staka tækið í allri ræktuninni en næsta óumflýjanleg. Það er líka hægt að nota pressur eða þjöppur til að þrýsta hunanginu úr römmunum, en það skemmir vaxið.'' Á vindunni er sveif og þegar henni er snúið skilst hunangið frá vaxinu og það lekur út um lítinn krana neðst á búki vindunnar.  Það er síðan sett á krukkur.
...
Keimur af beitilyngi
Allt hunang er sætt þar sem um 80% innihalds eru sykurtegundir, sumt hunang er sætara en annað vegna mismunandi magns sykurtegundanna. Vegna hins háa sykurinnihalds rotnar hunang ekki eins og margar aðrar fæðutegundir en það getur byrjað að gerjast. Egill segir lyktarefni vera einstök fyrir hverja blómategund og sumar ? og að sumar þeirra gefi mjög sterka lykt af sínum nektar og aðrar minni. Litir hunangs byggja á samsetningu sykrunganna, snefilefnunum og frjókornum í hunanginu. Dæmi hér á landi er mjög gulleitt hunang frá loðvíði í Kelduhverfi. ,,Það er hausthunang sem við tökum frá flugunum svo helsta einkennið á íslensku hunangi þessi keimur af beitilyngi,´´ segir Egill. ,,Það gefur sterkt og beiskt sætubragð sem minnir einna helst á brennt sýróp.´´ Hunang með þesskonar  villijurtakeimi þykir henta vel til að bera ofan á kjöt, í graflaxsósu og almennt þar sem íslensk villibráð kemur að. ,,Annars nýtur hunangið sín mjög vel sem álegg á brauði og öðru kornmeti. Bragðið er bæði áberandi og gott,´´ segir Egill. Íslenska hunangið er ekki bara gott heldur einnig vistvæn ræktun. ,,Þetta er hrein afurð, engu blandað saman við hana, engin aukefni. Gæðin felast þó kannski helst í því að blómasafinn kemur úr villtum blómum. Hér eru engir blómaakrar bara óhöndlað umhverfi,´´ útskýrir Egill. Hann segir líka að nú sé í tísku mataræðið sem kallast ,,hibernation diet´´, þar sem á að borða hunang áður en maður fer að sofa og það eigi að vera grennandi. ,,Fólk hefur keypt af mér hunang sérstaklega til að fylgja þessu mataræði,'' segir Egill og er greinilega skemmt.
..
Hunang er nautnavara
Egill segir að hægt sé að nota hunang í öllum tilvikum í staðinn fyrir sykur. Ef hunang er hart í krukku á það að geymast við hærra hitastig svo auðvelt sé að smyrja því á brauð. Oft sjáist frostrósir innan á hunangskrukkum og er ástæðan sú að vatnsinnihald hunangsins er mjög lítið.
Það sýnir gæði hunangsins og að lítil hætta sé á gerjun. Ef það gerjist hina vegar má nota það í bakstur. ,,Ef notað er hunang í staðinn fyrir sykur í mataruppskriftir verður að taka til greina að hunang inniheldur 80% sykrunga og 20% vatn og að hunang er sætara en sykur. Þegar bakað er verður að nota 25% meira hunang en notað er af sykri  og einnig að minnka magn vökva í deigið,'' útskýrir Egil.
,,Mér finnst hunang fyrst og fremst delíkatess sem er borðað vegna bragðsins. Innihald vítamína, snefilefna, steinefna sem eru í það litlu mæli að það skiptir litlu sem engu máli næringarlega séð,´´ segir Egill.
,,Hunang er til í ýmsum bragðtegundum. Algengasta hunangið og það ódýrasta sem selt hér í búðum er venjulega framleitt í vanþróuðu löndunum þar sem það er stór og mikill iðnaður. Mikið af því hunangi sem selt er hér á landi er flutt inn frá Danmörku og er þangað komið frá m.a Kína og Argentínu, en gæði þess hunangs ekki alltaf ekki sem best. Ég ráðlegg öllum sem kaupa sér hunang að líta á framleiðsluland, láta ekki verðið stýra kaupunum. Hunang er nautnavara.''
 
 
 
 
 
Grein í 2 tbl.21.árg. 2006  Gróandinn
 
Hildur Arna Gunnarsdóttir
 
Býflugnarækt á Íslandi
Egill Rafn Sigurgeirsson læknir hefur ræktað býflugur í tæp 20 ár. Egill kynntist býflugnaræktinni þegar hann bjó í Svíþjóð og þegar hann flutti heim fylgdu býflugurnar með.

”Áhugi minn á býflugnarækt vaknaði er kollegi minn í Svíþjóð sagði mér frá ræktun sinni og hunangstekjunni sem fylgdi. Ég hóf að rækta býflugur með gróðavon í huga en gróðinn hefur nú látið á sér standa,” segir Egill brosandi um upphaf ræktunar sinnar. “Nú snýst áhugi minn um dýrin sjálf og ræktunin er orðin að ástríðu.”

Býflugnarækt krefst þekkingar
Býflugnarækt er ný af nálinni hér á Íslandi en hefur verið stunduð erlendis í mörg hundruð ár. Aðspurður segir Egill alla geta ræktað býflugur ef viss grunnþekking er fyrir hendi “Ekki er ráðlegt að hefja býflugnaræktun nema með góðum undirbúningi því að ýmsu er að huga,” segir Egill sem hefur undanfarin ár haldið fjöldamörg námskeið fyrir áhugafólk um býflugnarækt. “Maður er aldrei fulllærður. Fyrir byrjendur er nauðsynlegt að eiga góða bók um býflugnarækt og kynna sér efnið eins vel og hægt er áður en farið er af stað.” Í kjölfar byrjendanámskeiðs sem Egill hélt árið 2000 var Bý, félag áhugamanna um býflugnarækt, stofnað. Í dag eru félagar í Bý 18 talsins og halda þeir 25 bú víðsvegar um landið.

Hægt að rækta býflugur um allt land
Egill segir aðstæður til býflugnaræktunar með ágætum hér á landi.Hægt er að halda býflugur á flestum stöðum á landinu að því tilteknu að nóg sé af blómum í umhverfinu. Það er aðallega rokið sem veldur ræktendum vandræðum og því eru skjólsæl skógarrjóður besta staðsetningin fyrir búin.” Sá búnaður og áhöld sem þarf við ræktunina fæst ekki hér á landi en að sögn Egils er ekkert mál að panta allt sem til þarf erlendis frá í gegnum netið.
Garðinn þarf ekki að undirbúa sérstaklega fyrir ræktunina nema fólk ætli út í stórfellda hunangsframleiðslu.“Ef að fólk hefur hug á að rækta af einhverju viti þá þarf að rækta vissar plöntur á að minnsta kosti hálfum hektara til að auka hunangsframleiðslu – til að mynda hvítsmára, rauðsmára og ýmsar víðitegundir svo einhverjar séu nefndar. Árlega sái ég fræjum hunangsurtar, honungsurt, sem ég flutti með mér frá Svíþjóð. Hunangsurt er einært blóm sem blómstrar um 8 vikum eftir sáningu og gefur geysilega vel af sér bæði blómasafa og frjókorn og blómstrar fram í fyrstu hörðu frost á haustin .Bragð hunangsins er mismunandi eftir uppruna hráefnisins, það er hvert flugurnar hafa sótt blómasafann og frjóin en þær fljúga í allt að 3 km radíus frá búinu.” segir Egill og bætir við “Mikilvægt er að að fylgjast með því að búin svermi ekki, eða dreifi sér, því af einu stóru búi  fæst meira af hunangi en af tveimur meðalstórum.”

Býflugur eru misgæfar eftir tegundum. ”Í fyrra vorum við með árásagjarnar býflugur frá Noregi. Ég var þá með 18 bú í garðinum og því miður urðu slys þegar nágranni minn varð stunginn. Ég vona að hunangið sem ég gaf honum hafi verið sárabót. Í kjölfarið skiptum við um drottningar og erum núna með tegund sem er mjög gæf og þægileg í umgengni og hætta á stungum er mjög lítil.” Segir Egill og bætir við. “Með gæfum flugum er þetta lítið mál en engu að síður þarf ávallt að umgangast búin af virðingu.” segir Egill.

Býflugnarækt er svo sannarlega ekki tímafrek. “Það er talið að um sjö klukkustundir fari í vinnu við hvert bú á ári og þá er allt meðtalið. Hjá mér fer þó eitthvað lengri tími í þetta því ég hef svo gaman af þessu,” segir Egill. “Yfir hásumarið er mest að gera og svo aftur við hunangstekjuna á haustin.”

Hunangið sem tekið er að hausti er í raun vetrarforði búsins. “Hunangið sem býflugnaræktandi uppsker er um 10% af því hunangi sem flugurnar hafa safnað yfir sumarið. Þær hafa nýtt 90% í fæðu og við uppeldi á ungviðinu. Við tökum hunangið sem eftir er og gefum þeim sykurvatn í staðinn,” útskýrir Egill. Vinnsluferlið við hunangstekjuna er margþætt. “Það þarf sérstakan gaffal til að fjarlægja vaxlokin á hunangshólfunum og slengivél sem er dýrasti einstaki hluturinn í býflugnarækt, síur og fötur eða tunnur. Hunanginu er slengt úr römmunum í slengivélinni og það er svo síað til að fjarlægja vaxbrot. Ef ekki á að neyta hunangsins strax þarf að hræra það tvisvar sinnum á dag í 10-14 daga áður en það er sett á krukkur,” segir Egill sem hefur haft mismunandi hunangstekjur af ræktuninni á milli ára en hún er ávallt misjöfn bæði eftir staðsetningu búanna og tíðarfari. “Í fyrra fékk ég um 150 kg en mest fékk ég tæp 500 kg eitt árið í Svíþjóð. Það má reikna með um 10-50 kg af hunangi á stórt bú á ári ef sumarið er gott. Í ár býst ég þó ekki við miklu hunangi þar sem sumarið hefur verið rigningarsamt og kalt.”
 
Egill dásamar hunangið sem hann fær úr búum sínum. “Þetta er besta hunang í heimi,” segir hann og skellihlær, “á maður ekki að segja það? En að öllu gamni slepptu þá hefur hunang undanfarinna ára borið keim af beitilyngi sem að er það bragð sem að ræktendur í Norður-Evrópu sækjast eftir í sinni framleiðslu. Hunangið okkar er bragðsterkt og gæðin mikil.”
Áhugasamir félagsmenn í félaginu Bý er stöðugt að aðlaga aðferðir sínar að íslenskum aðstæðum og hefur gengið vel og mikill árangur náðst. Ekki er ólíklegt að innan einhverra ára geti býflugnaræktun og hunangsframleiðsla orðið arðsöm iðngrein hér á landi. Nánari upplýsingar um býflugnarækt má finna á heimasíðu Bý – félags býflugnaræktenda á slóðinni www.simnet.is/egillrs
  


 

Dálkar:

 
Alibýflugur hafa verið ræktaðar af mönnum í þúsundir ára. Alibýflugur Apis mellifera eru skordýr og tilheyra ættbálknum æðvængjur Hymenoptera. Þær teljast til undirættbálksins Apocrita (æðvængjur með gadd) og yfirættarinnar Apoidea (býflugur).
 
Í hverju búi eru mest um 80.000 flugur að sumri og um 30.000 að vetri.

Drottningin er mikilvægasti einstaklingur býflugnabúsins og af henni eru allar vinnuflugur komnar svo og karldýr (druntar). Hún er alin upp af vinnuflugum í þar til gerðum hólfum sem eru fyllt með drottningahunangi (royal jelly). Drottningin verður fullmótuð á 16 dögum er hún klekst.

 
Vinnuflugur klekjast á 21 degi (fóstru-, ræsti, byggingar/móttöku-, varð-og aðdráttarbýflugur) og lifa þær í um 3-4 vikur á sumrin en þær sem klekjast í ágúst-september lifa fram á næsta sumar.

Reiknað er með að drottningin nái að eðla sig og byrja varp á um það bil tveimur vikum. Hún flýgur úr búinu við nokkur tilfelli og eðlar sig við allt að 20 karldýr (drunta). Sæði þeirra geymir hún í þar til gerðri sæðisblöðru sem getur nýst henni í allt að 8 ár.Þær leggja allt að 3000 eggjum á dag og allt að 500.000 eggjum á æviferlinum. Drottningar lifa að meðaltali í 5 ár en er oftast skipt út annað hvert ár (eftir að hafa verpt um það bil 175.000 eggjum).
 


Grein í Birtu sept 04
Brynhildur Björnsdóttir birta og fréttablaðið
 
 
Sólin skín, himininn er heiður og blár og Vatnsendahverfið skartar sínu fegursta. Heimurinn er í blóma og það á vel við því ég á stefnumót við býflugur. Eða nánar tiltekið býflugnabónda sem ræktar býflugur hér í þessum sælureit. Egill Rafn Sigurgeirsson var stunginn af býflugnabakteríunni fyrir sautján árum þegar hann var við nám í Svíþjóð. " Ég flutti heim árið
1998 og gat ekki hugsað mér að gefa þetta áhugamál upp á bátinn svo ég fékk leyfi hjá yfirdýralækni til að flytja með mér býflugur yfir hafið. Býflugur dafna vel á Íslandi á sumrin en vandamálið er að fá þær til að lifa af veturinn. Kuldinn er þó ekki aðalvandamálið heldur næðingurinn. Ég kom heim með þrjú lifandi bú. Tvö þeirra lifðu af fyrsta veturinn uppi í Heiðmörk en drápust svo veturinn eftir. Árið 2001fengum við harðgerari flugur frá Noregi og nú eru þrjú lifandi bú í landinu. Hugmyndin núna er að vetra flugurnar innanhúss."
Hvað er svona gaman við býflugnarækt? "Ég hef mest gaman af því að fylgjast með búinu þróast. Býflugur hafa búið við hina flóknu samfélagsmynd sína í milljónir ára og það er heillandi að fylgjast með þeim lifa og starfa.
Hunangið er bara bónus. Svo finnur maður betur fyrir allri náttúrunni, hvenær blómin blómstra og hvernig veðrið hefur áhrif á flugurnar. Þetta er sennilega svipuð ástríða og hjá þeim sem standa úti í ám tímunum saman án þess að fá nokkurntíma fisk eða þeim sem elta hvítar kúlur upp og niður hæðir og hóla. Þetta er mitt stærsta áhugamál."
Þegar maður heyrir um býflugur hugsar maður fyrst um suð en svo um hunang og vax. Þarf býflugnabóndi nokkurntíma að kaupa sér kerti? "Eins og stendur hirði ég ekki vaxið heldur nota flugurnar það til að bæta búið og laga.
Hinsvegar fékk ég 80 kíló af hunangi í fyrra úr þremur búum og gaf það eða seldi vinum og vandamönnum eða notaði sjálfur. Þegar ég verð kominn með fleiri bú sé ég hinsvegar fram á að geta farið í viðskipti með hunang og vax."
Hvernig annast maður um býflugur? "Ég kíki inn í búin á hálfsmánaðar fresti frá maílokum og fram í ágústlok. Á haustin tek ég hunangið úr búinu og set sykurlausn í staðinn sem forða. Ég passa upp á að búin séu sem stærts þau gefa þá af sér meira hunang  að það sé nóg pláss fyrir flugurnar en ekki of mikið pláss svo þær þreytist við að við að halda hita á búinu. Býflugnarækt felst annars að stórum hluta í því að koma í veg fyrir að flugurnar sveimi, þ.e. að ný drottning taki sig upp ásamt hluta af búinu og stofni nýtt bú annarsstaðar. Þetta gerist einkum þegar orðið er þröngt á þingi svo það þarf að passa vel að búið sitji ekki of þröngt."
Egill þarf nú að sinna flugunum svo ég fæ bara að fylgjast með. Fyrst fer hann í hlífðarföt sem miðast öll við að komast hjá stungum. "Maður er samt oft stunginn og það tilheyrir bara, alveg eins og að detta öðruhvoru af hestbaki. Það er einna hvimleiðast að vera stunginn í nefið. Flugurnar stinga einna helst þegar rammarnir eru teknir upp og lagðir kæruleysislega niður, þá klemmast þær og verða viðskotaillar." Reyk er dælt að innganginum að búinu til að róa flugurnar niður. " Flugurnar halda þá að skógareldur sé í nánd og fylla magann af hunangi svo þær eigi auðveldara með að flýja.
Þegar flugurnar eru saddar eru þær rólegri og gæfari." Egill lyftir lokinu af búinu og rammarnir sem koma upp úr rauðu kössunum eru alþaktir býflugum.
Það lítur út fyrir að þær þekki Egil, allavega eru þær furðu fljótar að róast. Egill skoðar hvern ramma gaumgæfilega í leit að drottningunni og sýnir okkur ljósmyndaranum hvar hunangið er og lirfur sem eru að klekjast úr. "Drottningin er aðalatriðið í hverju búi, hún stjórnar búinu með lyktarefni sem hún gefur frá sér og eggjaframleiðsla hennar ræður því hversu stórt búið er og hve miklu hunangi er safnað. Drottningin í hverju búi er merkt með litarefni á bakinu og litlum númeruðumskildi svo ég get fylgst með vexti hennar og viðgangi. Þessi drottning er t.d. merkt með tölunni 18."
Í lófanum á hanskaklæddri hönd minni skríða tvær nýfæddar flugur sem þó eru í fullri stærð og það eina sem gefur til kynna æsku þeirra er að þær eru loðnari en hinar og mun ringlaðri og vita ekki ennþá að þær geta flogið.
Þarna er ein að borða hunang úr hunangshólfi og önnur að hjálpa lirfu að klekjast út. Samfélag býflugnanna er flókið og fjölbreytt og ég get vel skilið þá sem heillast af býflugum."Býflugnarækendafélag Íslands, BÝ, var stofnað árið 2000 og telur um 15 meðlimi. Flestir meðlimanna hafa spreytt sig á býflugnarækt einhverntíma og mest vorum við tíu í þessu en veturnir á Íslandi fá flesta til að missa móðinn. En ég er sannfærður um að býflugur eiga eftir að festa sig í sessi á Íslandi," segir Egill og heldur áfram að sinna flugunum sínum. Ég læt mig hverfa með létt suð í eyrunum og hunangsilm í nefinu. Bzzzzzzz.
 
 
 
Ýmsar staðreyndir um býflugur:
Býflugur eru trúar blómunum sínum- ein sækir kannski bara í fífla á meðan önnur vill bara hvítsmára. Þetta gerir það að verkum að frjóvgun með býflugum er pottþétt og sumir býflugnabændur gera út á það. .
 
Drottningin:
Samfélagið velur eina vinnuflugulirfu og gefur henni sérstaka tegund af hunangi sem kallast drottningarhunang. Drottning klekst út á 16 dögum .
Drottningin makast einu sinni við fjölda karldýra og geymir svo sæðið úr þeim í sérstökum sæðismaga. Hlutverk hennar er svo bara að vera miðpunktur búsins og verpa eggjum. Drottningin stjórnar búinu með því að gefa frá sér lyktarhormón ( = feromen). Ef drottning er fjarlægð úr búinu verða flugurnar mjög órólegar. Drottningar geta orðið 3-8 ára
 
Býflugur þurfa hunang úr 100-150 blómum til að fylla hunangsmagann.
 
Býflugur geta flogið í allt að 7 km radíus frá búinu og rata alltaf heim.
 
Könnunarbýflugur eru sendar út á morgnanna til að athuga hvar blómstrandi blómaengi er að finna. Þær koma til baka og dansa fyrir systur sínar til að gefa til kynna hvað er langt í blómin og hversu mikið hunang er á staðnum. Þær gefa líka systrum sínum að smakka á hunanginu. Svo fara hinar flugurnar á staðinn og safna hunangi eins og þær lifandi geta. Ef þær ná ekki að tæma forðann fyrir kvöldið fara þær allar næsta morgunn aftur á sama stað. Þær muna semsagt eftir því hvar hunangið er að finna.
 
Býflugnaegg eru yfirleitt 21 dag að klekjast út og flugurnar lifa í 21 dag á sumrin.
Flugur sem fæðast í lok september og byrjun október lifa hinsvegar fram í maí-júní næsta ár.
 
Býflugur leggjast ekki í dvala á veturna. Þær gera hinsvegar ýmsar ráðstafanir til að lifa af veturinn. Karldýrunum er hent út úr búinu og látnir deyja drottni sínum. Flugurnar safnast saman í þéttan hnött utan um drottninguna þar sem þær halda    35 °C hita fram á vor.
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heimsóknir: 
Stjórnun