Býflugur.is
Framlei­sla nektars og frjˇkorn

 Framleiðsla nektars og frjókorna.

Af vísindavefnum

Í stuttu máli má segja að frævun sé flutningur frjókorna frá frjóhnappi til frænis. 

Frjókorn eru afar smá eða á stærð við rykkorn. Hlutverk þeirra er það sama og hjá sáðfrumum dýra. Frjókornin þroskast inni í frjóhirslum í frjóhnöppum frævlanna, en segja má á frævlar séu karllegi hluti blómplöntunnar. 

Description: http://visindavefur.hi.is/myndir/blomplanta_020608.jpg


Þegar frjóhnapparnir eru þroskaðir þá opnast þeir og frjókornin losna og berast með margvíslegum leiðum til blóms á annarri plöntu af sömu tegund. Algengast er að frjókornin berist á milli plantna með skordýrum en aðrir dýrahópar svo sem fuglar eða jafnvel spendýr bera einnig frjókorn. Frjókorn berast líka á milli plantna með vindinum eins og mjög algengt er hérlendis. 

Kvenlegur hluti blómplöntu kallast fræva. Efsti hluti frævunni nefnist fræni en það veitir frjókornum viðtöku og festast þau þar vegna þess að frænið er loðið eða slímkennt.

Þegar frævunin eða flutningur frjókorna til frænis hefur átt sér stað getur frjóvgun orðið

Samvinna plantna og þeirra sem fræva þær byrjaði fyrir um 100 miljón árum síðan. Plantan lokkar til sín dýrið sem í staðin fær nektar og/eða frjókorn og tryggir á þann hátt  fjölgun tegundarinnar . Sumar jurtategundir verða að fá frjókorn frá annarri jurt sömu tegundar til að geta tímgast en aðrar geta frjóvgað sjálfan sig en fá þróttmeiri afkvæmi ef þær frjóvgast við aðrar plöntur sömu tegundar. Það eru sykurflytjandi kirtlar (nectaries) .Vísindamenn hafa nú fundið sérstök prótein sem flytja súkrósa í æðum plantna til blóma þeirra. Plöntur verða að fullnægja þörfum vefja sinna á kolvetnum sem myndast við ljóstillífun í laufblöðum þeirra.  Þær nota til þess flutningsprótein í frumuveggjum og kallast þau einu nafni  SWEET.

Smásjármynd af þessum kirtlum eru að mestu eins hjá öllum plöntum og má merkja þar mikla virkni efnaskipta. Efnasamsetning nectars er vatnsblanda sykrunga auk lítils magns af öðrum efnum s.s. amínósýrur , lífrænar sýrur, prótein, fitu, andoxunarefna og steinefnum. Styrkur sykrunga er á bilinu 4 -60 %  og aðal sykrungar eru súcrósi, glúkósi og fruktósi. Býflugur velja frekar nectar með háu súkrósa innihaldi. Nectar framleiðsla hefst þegar blómið opnar sig frjóhnapparnir opnast og frænið er tilbúið að taka á móti frjókornunum. Plöntur sem stóla á skordýr til frævunar framleiða mest af nektar á daginn en einnig eru plöntur sem stóla á næturfiðrildi til þessa. Við mjög heitt og þurrt veður minnkar nektarframleiðslan en nektarin verður þá oft sterkari bæði vegna uppgufunar og vatnsskort. Við rigningu gefa blóm ekki af sér nektar bæði vegna þess að nektarinn skolast burtu og framleiðslan gagnast ekki plöntunni þar sem fá skordýr eru á ferðinni á sama tíma auk þess að sólarljós þarf til ljóstillífunar. Plöntur gefa venjulega mest af sér þegar sól er hæðst á himni en af óþekktum ástæðum geta þær einnig valið annan tíma til hámarksframboðs. Einnig skiptir hitastig miklu máli í þessu sambandi. Einnig skiptir miklu máli td fyrir plöntur sem blómstra seint á sumrin, hvernig veðurfar hefur verið mánuðina á undan, sérstaklega virðist beitilyngið vera viðkvæmt fyrir þessu.

Þegar frævun hefur átt sér stað hættir plantan að gefa frá sér nectar og frjókorn.

 


 

 

 

 

 

 Frjókorn

Eru einkennandi fyrir hverja plöntutegund. Eru kynfrumur plantna (karlkyns). Til að frjóvgun geti átt sér stað verða frjókornin að flytjast milli plöntu til annarrar af sömu ætt svo kölluð krossfrjóvgun. Einnig getur frjóvgun gerst innan sömu plöntu svo kölluð sjálffrjóvgun. Krossfrjóvgun getur gerst með tilstuðlan skordýra, vinds sem blæs frjókornum milli plantna eða við titring svo frjókornin dreifist á þann hátt. Fræðigreininn um frjókorn heitir palyngologi. Frjókorn eru þykkveggja  tvíkjarna með helming litninga. Veggirnir eru marglaga, innsta lagið –intine- er aðalega gert úr beðmi (tréni). Ytra lagið er gert úr sporopollenini ( aðallega samsett úr biopo

lymerum sem eru langar keðjur úr fitu sýrum, phenylpropanoidum, phenolics og örlitlu af carotenoidum) . Frjókorn eru mjög misjöfn að stærð eða frá 5-200 mikrometrar eftir plöntutegundum auk þess er litur og útlit þeirra einkennandi fyrir hverja plöntu. Liturinn stafar af mismunandi magni vatnsleysanlegra   flavonida og fituleysanlegra afleiða carotena sem sitja í ysta laginu.

 

   

                   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Úr grein Margrétar Hallsdóttur

http://www.ni.is/media/midlunogthjonusta/utgafa/skyrslur_2010/NI-10003_vefur.pdf

 

1. tafla. Staðsetning býflugnabúa, fjöldi sýna og býflugnabændur sem lögðu til hunang. 

Svæði                                             Býli                         Fjöldi sýna                    Býflugnabóndi 

Rangárvellir                                Svínhagalækur               2                            Gísli Vigfússon 

Ölfus                                             Núpar                              1                             Björn Þórisson 

Reykjavík við Elliðavatn             Heiðmörk                        3                            Egill R. Sigurgeirsson 

Reykjavík við Elliðavatn             Elliðahvammur              1                             Þorsteinn Sigmundsson 

Reykjavík við Elliðavatn             Stakkholt                         1                            Matthildur Leifsdóttir 

Reykjavík Laxalón                     v/Vesturlandsveg            1                            Bjarni Áskelsson 

Reykjavík                                     Húsdýragarðurinn          1                           Tómas Ó. Guðjónsson 

 

 

 

                        Hunangsflokkar miðað við þéttleika frjókorna í 10 grömmum (samkv. Food Safety Information Centre 2006) árið 2010 

Flokkar

Frjómagn = fjöldi frjókorna/10g

Einkunn

Íslensku sýnin, nr.

1

     < 20,000

fátækt

1, 3, 6, 7, 8, 9

2

        20,000 – 100,000

meðallag

2, 5

3

      100,000 – 500,000

ríkt

4

4

      500,000 – 1,000,000

ríkt

 

5

> 1,000,000

ríkt

 

 

 

Tafla II           Algengustu frjógerðir í íslenska hunanginu þ.e. >5%

Sýni nr.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Frjógerðum raðað eftir mikilvægi í hverju sýni

smári

smári

smári

sveipjurtir

súrur

smári

mjaðjurt

smári

smári

rósaætt

sveipjurtir

mjaðjurt

súrur

beitilyng

sveipjurtir

smári

víðir

mjaðjurt

lúpína

mjaðjurt

sveipjurtir

beitilyng

sveipjurtir

fíflar

fíflar

sveipjurtir

beitilyng

murur

rósaætt

rósaætt

 

fíflar

mjaðjurt

 

fjalldalafífill

fíflar

 

 

 

 

 

 

 

mjaðjurt

 

 

 

 

 

 

 

 

rósaætt

 

 

 

Frjógerðir í íslensku hunangi og hversu algengar þær eru 2010

Latneskt heiti

plöntunafn

> 30%

algeng

kemur fyrir í

öllum sýnum

kemur fyrir í

8 af 9 sýnum

sjaldséð

Í 1–3 sýnum

fáséð

í einu sýni

Salix gerð

víðir

 

x

 

 

 

Calluna vulgaris

beitilyng

x

x

 

 

 

Armeria maritima A-line

geldingahnappur

 

 

 

x

x

Capsella gerð

hjartarfi o.fl.

 

 

 

 

 

Cardamine gerð

hrafnaklukka o.fl.

 

x

 

 

 

Cerastium gerð

músareyra o.fl.

 

 

 

x

 

Silene gerð

lambagras o.fl.

 

 

 

x

 

Comp. Cichoriodideae

fíflar

 

x

 

 

 

Comp. Tubuliflorae

“tungukrýnd” körfublóm

 

 

 

 

 

Achillea gerð

vallhumall o.fl.

 

 

 

x

 

Chamerion angustifolium gerð

dúnurtir / sigurskúfur

 

 

 

 

 

Galium gerð

möðrur

 

 

 

x

 

Gentianella

vendir

 

 

 

x

 

Geranium silvaticum

blágresi

 

 

 

x

 

Thymus gerð

blóðberg o.fl.

 

 

x

 

 

Lonicera

toppar

 

 

 

x

 

Myosotis gerð

munablóm, blálilja

 

 

 

x

x

Papaver gerð

melasól

 

 

 

x

x

Parnassia palustris

mýrasóley

 

 

 

x

x

Phacelia

hunangsjurt

 

 

 

x

x

Poaceae

grastegundir

 

 

x

 

 

Sedum gerð

hnoðrar

 

 

 

x

x

Ranunculus

sóleyjar

 

 

 

 

 

Rhinanthus gerð

lokasjóður o.fl.

 

 

 

x

 

Rosaceae undiff.

rósaætt

 

x

 

 

 

 Filipendula ulmaria

mjaðjurt

x

x

 

 

 

 Geum gerð

fjalldalafífill

 

 

x

 

 

 Potentilla gerð

murur o.fl.

 

x

 

 

 

 Rosa >32um

rós

 

 

x

 

 

 Dryas octopetala

holtasóley

 

 

 

x

x

Rumex acetosa gerð

súrur o.fl.

x

 

 

 

 

Sambucus gerð

yllir

 

 

 

x

x

Umbelliferae

sveipjurtir

x

x

 

 

 

Polygonum cf. Bistorta

kornsúra

 

 

 

x

x

Trifolium gerð

smári

x

x

 

 

 

Lupinus nootkatensis

lúpína

 

x

 

 

 

Vicia (?)

flækja

 

 

 

x

 

Fabaceae>40µm grófreticulate

belgjurt

 

 

 

x

x

Campanula

bláklukka

 

 

 

x

x

Caltha palustris

hófsóley

 

 

 

x

 

Valeriana gerð

garðabrúða

 

 

 

x

x

Tricolporoidate >40µm

óþekkt

 

 

 

x

x

Equisetum

elfting

 

 

 

x

x

 

 

 

 

Heimsóknir: 
Stjórnun